|

ميدان توپخانه طهران

بازآفريني يك ميدان تاريخي

فرزاد رستمي‌پور. مهندس مشاور آمود

چندی بود که منتقدان طرح ساماندهی میدان امام خمینی (ره)، زمزمه نساختن ساختمان بلدیه سابق را تکرار می‌کردند و به نظر می‌رسید این تفکر طرفدارانی را نیز داشته باشد. استدلال می‌شد که گودبرداری انجام‌شده مزاحمتی برای ساکنان و کسبه به همراه داشته و از ابتدا چون ساختمان بلدیه در جای مناسبی قرار نداشته است، در مدتی کوتاه که البته این مدت کوتاه 45 سال بوده است، آگاهانه و به‌درستی از سوی مسئولان شهری وقت تخریب شده است؛ بنابراین فضای باز موجود، فرصتی مغتنم برای ایفای نقش مفصلی در مرکز تاریخی پایتخت است.

تاکنون شنیده نشده است که پزشکی پس از مرگ بیمارش، ادعا کند مرگ بیمارش مغتنم بوده و این اتفاق فرصتی برای بهتر‌زیستن دیگر زندگان خواهد بود. ارجاعات نادرست تاریخی؛ آن‌هم از سوی دلسوزان و متخصصان مرمت و احیای بافت‌های تاریخی بسیار تعجب‌برانگیز است. ارجاع نادرست درباره زمان ساخت ساختمان تاریخی بلدیه، ارجاع نادرست درباره مدت حضور و علت تخریب آن و بی‌اشکال‌خواندن رعایت‌نکردن ابعاد تاریخی و ارجاع نادرست‌تر درباره تعریف ذی‌نفعان درجه اول! ارجاع درست درباره زمان ساخت ساختمان بلدیه سال‌های 1303 تا 1308 ه.ش و در زمان شهرداری کریم آقاخان بوذرجمهری است، ارجاع درست درباره مدت‌زمان حضور در میدان 45 سال حد فاصل 1303 تا 1348 ه.ش است و نه زمانی کوتاه و علت تخریب آن انتقام‌جویی از مشروطه‌خواهان از سوی نهادهای قدرت است که این ساختمان یکی از نمادهای آن بوده و گرایشی افراطی به شیوه توسعه و نوسازی در مرکز شهر به شیوه غربی مانند آنچه درباره ساختمان تلگراف‌خانه اتفاق افتاد و نه اقدام بر‌اساس یک برنامه دموکراتیک و جامع. به‌هر‌حال اهمیت تاریخی میدان امام خمینی (ره) (توپخانه) به دلیل روند زایش آن به‌عنوان یکی از میادین نوبنیاد حکومتی، شهری دوره قاجار و روند تکامل آن تا به امروز است. میدانی در شمال محدوده ارگ و با انگیزه‌های نظامی و پشتیبانی از حاکمیت وقت. این میدان با رشد شهر در دوران ناصری و شکل‌گیری محدوده حصار دوم، زاییده می‌شود و با رشد و تغییرات بعدی شهر همواره خود را با این تغییرات هماهنگ کرده و اشکال، ترکیب‌ها، شاخص‌ها و نمادهای متفاوتی به خود می‌گیرد. البته همواره از بدو پیدایش بار جدی و سنگینی از شهر را هم به دوش داشته است. در روند تحولات کالبدی و عملکردی ایجاد ساختمان بلدیه در شمال (به‌عنوان نماد مدنی) ایجاد ساختمان تلگراف‌خانه از جنوب (به‌عنوان نماد تکنولوژی ارتباطات) ساختمان بانک در شرق (به‌عنوان نماد مبادلات مالی امروزین) و ساختمان شهربانی در غرب (به‌عنوان نماد امنیت زندگی شهروندان) در نوع خود نشانه‌ای از انطباق با کارکردهای پیشروی زمانه به جای عملکرد نظامی حکومتی قبلی بوده است. این‌همه نشانی از پایه‌گذاری شهروندی در دوران جدید است. اولین کارخانه برق و اولین مدرسه دوران نو (دارالفنون) در مجاورت این میدان شکل می‌گیرند. تقاطع شش معبر شهری مهم با این میدان و دروازه‌ای که در محل اتصال آنها در مرحله اولیه ساخته می‌شود، نیز خود گویای دیگری از اهمیت نمادین میدان است. بناهای پیرامون میدان با تغییر و تحولات سریع یک قرن گذشته، تغییر کرده و خود نمودی از این تغییرات می‌شود و به‌این‌ترتیب رد تاریخ همواره بر چهره میدان باقی مانده است. تغییر و تبدیل بانک شاهی به ساختمان کنونی بانک تجارت، تغییرات ساختمان بلدیه و در نهایت تخریب آن که خلأیی فضایی و حسی را در میدان به وجود می‌آورد، تغییرات ضلع غربی که در نهایت به ساخت ایستگاه اصلی تقاطعی متروی تهران در محوطه ارزشمند قورخانه منجر می‌شود و نیز تخریب تلگراف‌خانه و ساخت ساختمان بلند مخابرات، ساخته‌شدن ساختمان زیبای سبک ابتدای مدرن فولاد در ورودی خیابان امیرکبیر، ساختمان ارزشمند صندوق کاوه در ابتدای لاله‌زار در شرق میدان (که قبلا همسنگی در ضلع غربی میدان داشته) و نیز ساختمان آجری باقی‌مانده در ابتدای خیابان فردوسی که به موزه صنعتی اختصاص یافته، همگی نشان‌دهنده تأثیرپذیری شدید بناهای پیرامون میدان از تحولات دورانی است که بر شهر و میدان گذشته است. شهر نشانه‌های همه تحولات کالبدی خود در سال‌های اخیر را تجربه کرده است؛ ولی از انقلاب اسلامی نشانه‌ای به غیر از ترمینال اتوبوس‌ها که خوشبختانه به جنوب محوطه قورخانه (و در ترکیب با ایستگاه مترو) انتقال یافت و سپس ترمینال تاکسی‌ها در محل بلدیه تخریب شده و دیگر اغتشاش‌های عملکردی و فضایی را با خود ندارد. اکنون از سال‌های 86 و 87 تهران صاحب طرح جامع و تفصیلی (راهبردی و ساختاری) جدیدی با نگاه‌های نو و امروزین توسعه شهری شده و در طول چندسال اخیر روند اصلاح و همچنین تجربه هماهنگ‌شدن با نیازهای شهر را گذرانده است. باید اذعان کرد بخش عمده توان مدیریت شهری از پیشنهادات طرح جامع بر پایه توسعه فضاهای مسکونی، تجاری، خدماتی و بلندمرتبه‌سازی معطوف شده است. اکنون با تحولات دیدگاه در مدیریت شهری، بخش مغفول‌مانده حقوق شهروندی و فضاهای عمومی شهری و به‌خصوص قلب تاریخی، فرهنگی شهر که شناسنامه و هویت این شهر را با خود به همراه دارد (در درجه اول حصار طهماسبی و مرحله بعد حصار ناصری)، نیازمند احیا و نگاه امروزین است؛ همان نگاهی که در موفق‌ترین شهرهای دوران اخیر، این مراکز را به قلب و مرکز تاریخی، فرهنگی، گردشگری و لاجرم موتور اقتصادی شهر بدل کرده‌اند. مرکز تاریخی، فرهنگی بالقوه تهران کلیدی مهم و واقعی برای ورود به خود را در دل دارد که راهگشای تحول کمی و کیفی در مرکز تاریخی، فرهنگی شهر و سپس کل شهر می‌تواند باشد. این میدان به‌عنوان فضای پیوند دوره‌های گذشته بر شهر در این صدسال اخیر، فضای حضور مردم در میدانی است که به آن به‌عنوان محل هویت، تاریخ و شهر خود احساس تعلق کند. به همین دلایل معماری این مجموعه نه تکرار تاریخ در کارکرد که متأثر از همه این تحولات و در احترام به گذشته و روند شکل‌گیری محوطه‌های میدان و ساختمان‌های شاخص محدوده‌ها و خیابان‌های منتهی به آن پیشنهاد شده است که با چاشنی‌ای از معماری گذشته این سرزمین غنی شده است. با توجه به عدم امکان تغییرات فوری و کلی در تردد ترافیکی شهر و در ضمن نیاز جدی به پیاده‌محوری و تکریم عابران پیاده در این محدوده و نیز تکیه اصلی تردد سواره بر حمل‌و‌نقل عمومی، کف‌سازی و نوع طراحی حرکت درون میدان، در احترام به پیاده، امنیت، آسایش و پیاده‌محوری طراحی شده است. به همین منظور و برای هویت‌بخشی به فضای موجود میدانی به ابعاد تاریخی (220×110متر) طرح‌اندازی شده که بازسازی ساختمان بلدیه قدیم در شمال و لوان‌تور و نظمیه در غرب و ساختمانی در گوشه جنوب‌شرقی آنها را به هم پیوند می‌دهد. در سمت شمالی ساختمانی با همان ابعاد و ارتفاع ساختمان بلدیه با کارکرد خانه‌شهر در کنار میدانی که با طراحی شهری پیاده‌‌محور قرار است حیاط شهر باشد، مجموعه را کامل می‌کند. این بنای خانه‌شهر دو طبقه هم در زیر دارد که آن ‌را مستقیما به ایستگاه مترو متصل می‌کند. با ایجاد خانه شهر و عملکردهای منطبق شبانه‌روزی آن، پیشنهاد تبدیل ساختمان مخابرات به مرکز فناوری‌های امروزین برای استفاده عموم، بازسازی موزه صنعتی، احیای ساختمان صندوق کاوه در ابتدای خیابان لاله‌زار و ساختمان فولاد در ابتدای خیابان امیرکبیر با عملکردهای فرهنگی، آیینی و شهری و تکمیل مجموعه قورخانه در غرب میدان، این میدان به زندگی‌ای فراخور نقطه آغازین مرکز تاریخی، فرهنگی شهر و محل ورود به آن و نیز پالایش فضای ناکارآمد و مسئله‌زای کنونی و جلوگیری از شب‌مردگی محوطه‌های مرکزی که اکثرا کاربری‌هایی کاسب‌کارانه با عملکردی ضدفرهنگی دارند و از غروب به‌بعد به محدوده‌هایی مرده و آسیب‌زا تبدیل می‌شوند، خواهد انجامید. این‌گونه می‌توان زندگی شاداب شهری را به این مرکز مهم تاریخی، فرهنگی و خاطره‌انگیز شهر بازگرداند. در این فرایند عدم بازسازی عمارت تاریخی بلدیه نه‌تنها فرصتی مغتنم برای اتصال بهتر به همسایگی‌های ارزشمند پیرامون آن نظیر میدان بهارستان، خیابان لاله‌زار، میدان مشق و بازار تهران نمی‌بود که فرصت بسیار ویژه‌ای را از ذی‌نفعان درجه‌اول آن؛ یعنی تمام مردم پایتخت سلب می‌کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.