|

میدان توپخانه، حکایت دیروز، امروز و فردای شهر

نبض شهر در میدان توپخانه می‌زند

دکتر رضا شکوری*

چنان‌که می‌دانیم، تولد میدان توپخانه در دوره سلطان صاحبقران، در نتیجه تصمیم شاه قاجار به توسعه شهر از چهار طرف آن بود. گرچه این توسعه در چهار جهت وسعتی بیش‌وکم برابر داشت، ولی به لحاظ شأنیتِ شهری برابر نبود. توسعه شمالی که متصل و متکی به دیوار شمالی ارگ شاهی صورت گرفت و رو به خنکا و سرسبزی دامنه‌های البرز داشت، دارای شأنی اجل از توسعه جنوبی که در ادامه گود چاله‌میدان اتفاق می‌افتاد بود. این‌چنین در توسعه شمالی، خیابان‌های جدید و بامنزلت‌تر دارالحکومه جدید مکان یافتند و در فاصله میانشان باغات و خانه‌های اشراف جای گرفتند. نگاهی سطحی به نقشه تهران ناصری این نکته را نمایان می‌کند که میدان توپخانه مبارکه، عنصر اتصال شهر قدیم به شهر جدید شد و برای گذار از شهر قدیم طهماسبی به شهر جدید ناصری گذر از میدان توپخانه لاجرم بود، موقعیتی بی‌بدیل برای این میدان بود که تا سال‌ها محفوظ ماند. شأن نزول حدوث میدان که همانا «نوسازی» شهری بود، واژه نو (به تعبیر اولین) را برای سال‌ها صفت اتفاقاتی کرد که در کالبد و فضای میدان رخ می‌داد. (گرچه نام میدان «توپخانه»، نو نبود و پیش از آن، میدان توپخانه دیگری در تهران طهماسبی در ورودی ارگ شاهی برقرار بود) این صفت از آنجا برازنده میدان شد که تقریبا تمامی هرآنچه برای اولین‌بار به تهران ورود کرد یا بر آن اضافه شد یا در خود میدان یا در یکی از شش خیابان متصل به آن بود. اولین ساختمان بانک در شكل نوین آن، اولین تلگراف‌خانه، اولین پستخانه، اولین قورخانه، اولین ساختمان نظمیه، اولین خطوط واگن اسبی (تراموا) و... در میدان ساخته شد و اولین مریض‌خانه در خیابان سپه یا مریض‌خانه، اولین کارخانه برق در خیابان چراغ‌گاز یا چراغ‌برق، اولین تفرجگاه شهری در لاله‌زار، اولین سینما در خیابان علاءالدوله یا سفرا (فردوسی)، اولین درخت‌کاری و سنگ‌فرش خیابان در خیابان سردر الماسیه (باب‌همایون)، اولین کافه‌ها و مغازه‌های به شکل نوین برای فروش کالاهای لوکس و فرنگی در ناصریه یا ناصرخسرو و خلاصه اولین‌ها یا نوین‌ترین‌ها به مرکزیت این میدان رخ داد. رخدادهای نوین اجتماعی نیز اولین‌های خود را در این میدان تجربه کردند: تشییع‌جنازه حکومتی (ناصرالدین‌شاه)، میتینگ‌های سیاسی از نوع حکومتی آن، اعدام‌های سیاسی، مراسم رسمی نظامی، میتینگ‌های روشنفکری و ... . همه اینها توپخانه را در خاطر شهروندان و خاطره شهر یکه و ممتاز کرد. میدان جدید مدتی پس از شکل‌گیری، محمل رخداد بسیاری از رفتارها و فعالیت‌های اجتماعی قدیم و مرسوم در تهران پیش از خود نیز بود: پخش نذری، مراسم قربانی‌کردن حیوانات، معرکه‌گیری، تنبیه متخلفان... . این خود گواه موفقیت میدان در اتصال به جسم و جان شهر قدیمِ پیش از خود بود. تصاویر متعددی از حضور همه اقشار شهر در میانه میدان موجود است که به انجام بخشی از امور جاری زندگی یا مراسم‌های آیینی- مذهبی آن روزگار مشغول‌اند. همچنین می‌توان این ادعا را طرح کرد که میدان توپخانه به‌دلیل دراختیارگذاشتن وسعت فضایی بی‌سابقه در شهر، امکان بروز و انجام رخدادهای اجتماعی، سیاسی را فراهم کرد که تا پیش از آن امکان تحقق نداشت و این‌چنین بر شهریت تهران، خاصه به‌عنوان دارالحکومه تأکید شد. مراسم‌های حکومتی، نیمه‌حکومتی و نیز مردمی در وسعت فضای میدان صورتی رسمی‌تر و اثرگذار‌تر یافتند. شاید برپایی مراسم پرطمطراق تشییع‌جنازه ناصرالدین‌شاه در توپخانه مبارکه، در آن هیبت و عظمت، فرصتی است که میدان نوین برای بهره‌برداری- تبلیغاتی- در اختیار دربار قاجار گذاشت. مرور پیوسته تصاویر به‌جامانده از میدان؛ چه بر کاغذ عکس و چه در کروکی‌ها و نوشته‌های سیاحان و تاریخ‌نویسان، حکایت از رونق زندگی اجتماعی میدان (با لحاظ افت‌وخیزهای مقطعی) در طول دوره حیات قاجاری خود دارد.

حکومت از قاجار تا پهلوی - میدان از توپخانه تا سپه گرچه کالبد میدان در طول حیات 60 ساله خود در دوره قاجار شاهد تغییراتی کلی و جزئی در بخش‌هایی از خود بود، اما تصویر عمومی میدان در کالبد و فضا به اعتبار حضور پیوسته و غالب بناهای دواشکوبه مربوط به توپ‌ها و توپچی‌ها در چهار طرف تقریبا دست‌نخورده باقی ماند؛ تصویری که هنوز از اصلی‌ترین تصاویر نمادین تهران قاجاری است. میدانی که در طول 60 سال اصلی‌ترین نماد کالبدی-فضایی، اجتماعی و هویتی دارالحکومه چهار شاه قجر بود، در پس کودتای اسفند 1299 دیگر نمی‌توانست، بلکه نمی‌بایست که حکومت ترک‌برداشته قاجار را نمایندگی کند، پس لاجرم یا باید حذف می‌شد یا تغییر می‌کرد. جایگاه میدان در کالبد شهر از یک طرف و در خاطر شهروندان از طرفی دیگر حذف‌ناشدنی می‌نمود، پس حکومت‌یافتگان جدید به هوشمندی درصدد تغییر چهره آن برآمدند. وقتی سردار سپه، بازیگر تازه‌ازراه‌رسیده عرصه سیاست، در سال 1302 بر مسند نخست‌وزیری نشست، هم‌سلکش، سرهنگ کریم آقا بوذرجمهری را بر رأس بلدیه تهران گمارد و او عهده‌دار تغییرچهره شهر شد. تغییر چهره شهر، تغییر حاکمیت سیاسی را تأیید و تأکید می‌کرد. توپخانه چشم شهر بود و مردم می‌بایست تغییر را در چشم شهر می‌خواندند. ابتدا شش دروازه میدان که به‌شدت بوی قجرها از آنها به مشام می‌رسید از چهره میدان پاک شدند و در دو ضلع شمالی و جنوبی حجرات توپ‌ها و توپچی‌ها تخریب و جای آنها ابتدا در سال 1302 بلدیه و سپس در سال 1305 تلگراف‌خانه جدید ساخته شد و باز میدان بستر ظهور اولین‌ها. دو بنای مذکور بزرگ‌ترین بناهای با عملکرد نوین و عمومی تا آن زمان بودند که شهروندان در شهر تجربه می‌کردند. منهای وجوه نمادین و تبلیغی که احداث این دو بنا برای کارگزاران جدید حکومت و سیاست داشت، آنچه رخ داد، به لحاظ کارکردی، انتخاب و حرکتی درست در زمان خود تلقی می‌شود. تلگراف‌خانه جدید گرچه بزرگ‌تر و باشکوه‌تر؛ ولی در محل تلگراف‌خانه محقر قبلی بنا شد و برای تشکیلات تازه پا‌گرفته بلدیه نوین که نوید مدیریتی مدرن را در شهر می‌داد، کدام مکان مناسب‌تر از اصلی‌ترین میدان شهر؟ و نیز آنکه وجه نمادین و تبلیغی دیگری نیز در این استحاله وجود داشت: توپچیانی که وظیفه‌شان تخریب بود، به وقت لزوم، جای خود را به بلدیه‌چیانی داده بود که وظیفه ساختن داشتند! (بگذریم که در این انتخاب نگاهی پیدا به نسبت میان عمارت شهرداری و فضاهای شهری در شهرهای اروپایی وجود داشت). در فردای تاج‌گذاری شاه جدید در کاخ گلستان، چند صد متر آن طرف‌تر، میدان توپخانه در میانه سال 1305 صورتی جدید داشت و به پس‌زمینه مناسبی برای ثبت تصاویر روزگار دگرگون‌شده بدل شده بود. در میدان جدید نه از توپ خبری بود و نه از حجرات توپچی‌ها، پس میدان را نامی دیگر ‌باید تا بر روزگار نو تأکید مضاعف داشته باشد. نام «سپه» مورد پسند «سردار سپه» واقع شد که چندی بود رضا، شاه ایران شده بود. اگرچه تهرانی‌ها با صورت جدید کالبد پیرامون میدان و فضا‌سازی میانه‌اش، میانه‌ای خوب بر‌قرار کردند؛ اما نام جدید میدان، «سپه» را باور نکرده و بر‌نتابیدند و توپخانه نام میدان ماند تا همیشه. شاید کمتر نمونه‌ای در ایران سراغ داشته باشیم که اصلی‌ترین فضای شهری (پایتخت) متناظر و مترادف با تغییر حاکمیت سیاسی این‌چنین تغییر چهره داده، مردم شهر را مهیای زیستن در فضای سیاسی-اجتماعی دیگر کند؛ اما مایه مباهات آن است که میدان در صورت جدید خود کماکان یکه‌بودن و ممتاز‌بودن خود را در شهر حفظ کرد و نبض شهر پیوسته در آنجا می‌تپید. تا پایان دوره پهلوی اول، باقی بناهای باقی‌مانده از روزگار قاجار نیز تخریب و نوسازی شد تا در آخرین تصویر رضاخان از میدان، پیش از تبعید به غربت، اثری از ساخته‌های قجری باقی نمانده باشد. ساختمان خوش‌ساخت بانک ایران انگلیس (بازرگانی-تجارت) بر جای ساختمان بانک شاهی در شرق میدان نشست و با تخریب بنای قاجاری ابتدای خیابان چراغ برق، محوطه بانک بازرگانی گسترش یافت. احداث ساختمان‌های مدرن «صندوق کاوه» در ابتدای لاله‌زار و «لیستر» در ابتدای خیابان سپه، ابتدای راهی بود که معماری ایران در مسیر مدرنیسم آغاز کرد. ساختمان نظمیه در گوشه جنوب غربی میدان نو شد و میدان به پایدار‌ترین وضعیت در دوره دوم حیات خود رسید. میدان بهره‌مند از رونق خیابان‌های اطراف از دیروز اشغال تا فردای کودتا (انتهای دهه 1310 تا میانه دهه 1330) دوران ثبات و تشخص میدان هم به لحاظ کالبدی و هم به لحاظ اجتماعی است. در این دوران، حیات میدان بیش‌از‌پیش متأثر از اتفاقاتی است که در پیرامونش و به ‌طور مشخص در خیابان‌های شش‌گانه ورودی به آن در جریان است. به عبارتی میدان به‌عنوان یک کالبد به سامان، فاخر و با بضاعت، شادابی فضای اجتماعی خود را از «رونق اقتصادی» و «نشاط اجتماعی» خیابان‌های اطراف و در رأس آنها لاله‌زار می‌گیرد؛ جایی که محل آمد‌و‌شد و حضور بزرگان و برگزیدگان تهرانی و شهرستانی بود. گفتنی است که تا زمان تخریب بنای بلدیه که مغازه‌های کوچه پشت شهرداری در ضلع شمالی میدان عیان می‌شوند، در میدان مغازه یا کاربری غیر از کاربر‌های حکومتی وجود ندارد. در دهه 1300، گرچه با حضور دو بنای بلدیه و تلگراف‌خانه صورت میدان به ‌اندازه کافی تغییر کرده؛ ولی از نظر اجتماعی، حضور شهروندان همگن نبوده و شخصیت اجتماعی جدید قوام نیافته است. البته بدیهی است که اگرچه نظام قدرت در کشور در پسِ کودتایی چند‌ساعته (1299) تغییر یافت و در مدت چهار سال بعد از آن نظام حاکمیت کشور کلا دگرگون شد؛ ولی برای بروز تغییرات اجتماعی زمان‌هایی بیش‌از‌این لازم بود و به لحاظ زمانی دهه اول قرن، سهم این تغییرات شد. تبدیل یک‌به‌یک درشکه‌های پراکنده در میدان به اتومبیل‌های مجتمع و منظم در جنوب و شرق و غرب میدان، تصویر تغییر رفتارهای شهروندی مردم بود؛ تصویری که با گذار از کلاه بی‌لبه قجری به کلاه پهلوی، سرداری به کت و گیوه به کفش ورنی تکمیل می‌شد. توپخانه زمانی تداوم مرکزیت خود را در شهر به رخ کشید که اولین توسعه کالبدی و عملکردی شهر در قالب ساختمان‌های اداری خدماتی مرتفع و وسیع به مرکزیت او شکل گرفت. در پایان دوره پهلوی اول میدان به لحاظ کالبد و محتوای اجتماعی‌اش در دوران اوج آبادانی خویش است که ناگاه در آغازین روزهای شهریور 1320 ضربه چکمه‌های اشغالگران روس و انگلیسی بر آسفالت کف آن فرود می‌آید. موقعیت ممتاز این فضای آباد کافی بود که تا پایان جنگ زمینه حضور مداوم و توأم با تحقیر نظامیان خارجی باشد و پرچم اشغالگران را بر بلندای بنای بلدیه تحمل کند؛ اما فردای اشغال مصادف با آغاز دورانی خاص، برخوردار از آزادی اجتماعی و سیاسی در ایران است. در این فضا، میدان شاهد حضور اجتماعی همه شهروندان از هر نوع تفکر و باور است؛ گرچه گه‌گاه در گوشه‌وکنار آن تضارب آرا و افکار به ضربات فیزیکی طرفین بر یکدیگر منتهی می‌شد. آغاز تنزل شأن میدان میانه دهه 1330 را باید آغاز دوران افول میدان دانست؛ اگرچه در سه سال اول این دهه به برکت خرد و دانایی دولت ملی دکتر مصدق، حرکت‌های مثبتی در حوزه شهرسازی صورت گرفته بود و شهرک‌های نارمک، نازی‌آباد و یوسف‌آباد در آستانه شکل‌گیری بودند؛ ولی در فردای کودتای 28 مرداد 1332، نسل نوینی از سیاست‌پیشگان مجهول‌السابقه و روشنفکران سنت‌ستیز، زمام‌بخشی از امور مملکت و شهر را به دست گرفته و نا‌آگاهانه پای گزاف بر پدال ماشین مدرنیسم فشردند و آن را از مسیر منطقی تمدنی خود به جاده انحراف کشاندند. تشکیک در میراث از‌گذشته‌رسیده و تساهل در ایجاد تغییرات غیر‌ضروری از‌جمله رفتارهایی است که از این دوره به بعد در عرصه تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در کشور فراوان مشاهده می‌شود. هجمه به میدان و پایان دوران ثبات آن در سال 1334 و در زمان شهرداری نصرت‌الله منتصر آغاز می‌شود. مساحت محدود ساختمان شهرداری، وسعت تشکیلات اداری آن را تکافو نمی‌کرد. در پاسخ به این مسئله اما بی‌تدبیرانه‌ترین تصمیم اتخاذ می‌شود و به دستور شهردار، بخش میانی بنا که تاج آن به شمار می‌رفت، تخریب و به‌جای آن بنایی با معماری مدرن بی‌ربط به دو بال باقی‌مانده از بنای اولیه احداث می‌شود. با لحاظ اینکه این تخریب و بازسازی سه سال طول می‌کشد، می‌توان تصویری را که مردم شهر از میدان در این مدت داشتند، تصور کرد و در نهایت حیرت شهروندانی که قادر به ربط‌دادن بنای سنگی تازه تأسیس میانی با دو بال قدیمی آجری نبودند. جالب‌تر آنکه که با شروع بهره‌برداری از بخش جدید، عده‌ای از مدیران و متخصصان با طرح تفاوت میان بخش مرکزی و دو بال کناری، تخریب دو بال شرقی و غربی را زمزمه می‌کردند. سال 1334 اما خاطره تلخ دیگری را برای میدان بر جای گذاشت. در این سال حفاری غیرکارشناسی بال غربی زیرگذر میدان باعث ورود آسیب به پی شمال شرقی عمارت تلگراف‌خانه شده و در پس آن ترک‌های سازه‌ای جدی بر پیکره شرقی بنا ظاهر شد. در کارشناسی اولیه که دو نفر از معماران سرشناس، محسن فروغی و علی صادق از ساختمان به عمل آوردند، رأی به تخریب ساختمان صادر و بر ضعف‌های متعدد ساختمان در ساخت و نهایتا فاقد ارزش بودن آن برای نگهداری تأکید شد. ساختمان چند صباحی را با تکیه‌بر تیرک‌هایی بر نما ادامه حیات داد ولی هیچ‌گاه دهه 40 را ندید. لازم به یاد‌آوری است که بنای تلگراف‌خانه که در سال 1305 ساخته شد، به لحاظ سبکی فاقد هرگونه اصالت ایرانی در معماری بود ولی آنچه این تخریب را مایه افسوس تهران‌دوستان کرد، هویتی بود که در چهار دهه حضورش در قلب میدان کسب کرده و به بخشی از خاطرات جمعی مردم شهر تبدیل شده بود. با تخریب این بنا، میدان فقط یکی از دو بنای اصلی‌اش را از دست نداد بلکه این حرمت میدان بود که دچار هجمه شده و پس از تخریب تلگراف‌خانه، از هیبت و وجاهت ساختمان بلدیه هم کاسته شد. در طول چهار دهه این دو ساختمان همزاد هم در میدان، در خاطره شهروندان در هم‌افزایی با یکدیگر معتبر و محترم بودند و با حذف تلگراف‌خانه، زمزمه‌های تخریب بنای بلدیه هم از سوی شهرداران و دیگر مدیران بلند شد. به گواهی اسناد، در فاصله تخریب بنای قدیم تا احداث ساختمان جدید محل زمین مخابرات محل تجمع دست‌فروشان بوده است. نوسازی بناهای پا به سن‌گذاشته شهر تبی بود که در دهه 30 برخاست. نقل است در یکی از جلساتی که برای احداث ساختمان بانک ملی میدان حسن‌آباد برگزار شده بود، محسن فروغی، معمار ساختمان بانک، پیشنهاد نوسازی بناهای پیرامون میدان را داده و آنها مشتی خشت‌و‌گل بی‌ارزش خوانده است. در سال 1337 موسی مهام، شهردار وقت برای اولین بار پیشنهاد انتقال شهرداری به ساختمان نوساز دیگر و اجاره عمارت شهرداری به غیر را مطرح می‌کند و ساختمان موجود را فرسوده، ناکافی و دور از شأن شهرداری پایتخت می‌خواند ولی باوجود همه بی‌مهری‌ها، بنای بلدیه تا 10 سال دیگر در شمال میدان پا برجا می‌ماند. در سال 1347 به دستور منوچهر پیروز، شهردار وقت تهران، ساختمان بلدیه به‌طور کامل تخریب مي‌شود و این‌چنین دومین عنصر هویتی میدان «سپه» به لحاظ کالبدی هم از بین رفته، رشته سامان کالبدی-هویتی میدان گسسته شده و زمینه برای هجمه‌های بعدی فراهم می‌آید. از آنچه از اسناد برمی‌آید، در آن زمان بانک مرکزی در مقابل مطالباتش از شهرداری در صدد تملک زمین بلدیه سابق و احداث بنایی بلند‌مرتبه برای ساختمان مرکزی خود بود. طبق اسناد مخالفت سه باب مغازه رادیو‌سازی (که مغازه آنها در ساختمان شهرداری قرار داشت) با واگذاری و معاوضه ملک خود، عملیات ساختمانی ساختمان بانک مرکزی را متوقف کرد و پروژه مذکور به دلایلی دیگر که سندی از آنها به دست نگارنده نیامد، هرگز محقق نشد. به واقع تخریب بنای بلدیه مصادف بود با عملیات ساختمانی بنای جدید و مرتفع مخابرات و همین امر دستگاه‌های صاحب پول را تشویق می‌کرد که در رقابتی سازمانی، در شمال میدان به ساخت بنایی در اندازه‌های بنای مخابرات دست بزنند. لازم به ذکر است که در میانه دهه 1340، طرح شهرسازی عظیمی برای محدوده حدفاصل میدان توپخانه تا خیابان صوراسرافیل تهیه شد که بر اساس آن در بلوک شهری مزبورکه حد شرقی و غربی آن به خیابان‌های ناصرخسرو و باب‌همایون محدود می‌شد، تمامی اراضی تملک و تخریب می‌شد و به جای آن میدانی بزرگ‌تر از میدان قبلی و نیز مجموعه‌ای از بناهای عمومی احداث می‌شد. این طرح به دلایل اجرائی و بار مالی زیاد هرگز محقق نشد. تغییر بافت اجتماعی، زمینه‌ساز تخریب کالبدی میدان بی‌تردید صحت کالبد یک بنا نسبت مستقیمی با رده فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی استفاده‌کنندگان و مخاطبان آن دارد. در کنار موارد فنی و مدیریتی که در تخریب میدان برشمردیم، پارامترهای فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی نیز در افول میدان دخیل بوده‌اند. آنچه بیش از هر چیزی به اعتقاد نگارنده باعث تخریب میدان شد، تهی‌شدن آن از محتواهای فرهنگی- اجتماعی در پی افت رده فرهنگی-اجتماعی و اقتصادی زندگی جاری در پیرامونش بود. توپخانه، فرودگاه مهاجرت‌کنندگان به تهران شاید از اولین آسیب‌های فرهنگی- اجتماعی واردآمده به فضای میدان، تأثر از پدیده مهاجرت به تهران از روستاها و شهرهای کوچک بود. به دلیل حضور قریب به اتفاق مؤسسات حمل‌و‌نقل مسافر در خیابان ناصرخسرو و گسترش آنها در دهه 1330، مهاجرت‌کنندگان به تهران ابتدا در خیابان ناصرخسرو و در پی آن در میدان توپخانه فرود می‌آمدند. به دلیل سیاست‌های اقتصادی حکومت در پرداختن بی‌سابقه به صنعت در برابر کشاورزی، متقاضیان کار در بخش صنعت و خدمات راهی تهران شدند و استقرار اولیه مهاجرانی که عموما در شرایط سخت معیشتی به تهران می‌آمدند، در خیابان ناصرخسرو و پیرامون میدان توپخانه اتفاق می‌افتاد. افزایش تقاضا برای ارائه خدمات به مسافرانی که در ناصر خسرو فرود می‌آمدند و رونق آن باعث شد تا به‌تدریج بافت تجاری بیش‌و‌کم فرهنگی آن که بخشی به کتابفروشی‌ها اختصاص داشت، به نفع خدمات مسافری تغییر کند. به این ترتیب یکی از خیابان‌هایی که محتوای اجتماعی آن به فضای میدان رونق و اعتبار می‌داد از قابلیت افتاده و در کارکردی تقریبا وارونه، میدان را با افرادی از طبقات پایین‌تر فرهنگی-اجتماعی و اقتصادی مواجه می‌کرد. این امر با اوج‌گیری مهاجرت به تهران در سال‌های اصلاحات ارضی دهه 1340 تشدید شد، مسئله‌ای که باعث تغییر بافت اجتماعی میدان شده و بخش عمده مخاطبان دیروز آن نقاط جایگزینی را در بخش‌های شمالی شهر مورد توجه قرار دادند. نکته قابل اشاره این است؛ مهاجرانی که بخشی از مخاطبان جدید میدان بودند، منتهاي آمالشان کسب حداقلی از درآمد در ازای هرگونه کار با شأن و بی‌شأن بود و مآلا تمنای کیفیت از فضای شهری محل حضورشان را نداشتند. اتفاقی که در دهه 1340 در کوچه پشت شهرداری افتاد، شاهد گویا بر تغییر مناسبات میان شهروندان و میدان توپخانه بود و اینکه اساسا تقاضای بر کیفیت فضا در این مناسبات جدید جایی نداشت. تنها پس از تخریب بنای شهرداری بود که زشتی‌های مخفی در پشت آن در قامت نمای شمالی میدان مصلح‌شده بر همگان آشکار شد و متأسفانه به تصویر عمومی شهروندان از میدان توپخانه در پنج دهه بعدی بدل شد. تنزل فضای فرهنگی لاله‌زار آفتی بر جان میدان در فرایندی دیگر، تغییر بافت اجتماعی- فرهنگی خیابان لاله‌زار که برکات مثبتش در دوره اوج به میدان جان‌بخشی می‌کرد، باعث افت فضای اجتماعی میدان شد. در سال‌های دهه 1310 و 1320 لاله‌زار با داشتن تعداد زیادی فضاهای فرهنگی و هنری از جمله تئاترها، سینماها و کافه‌های روشنفکری، پاتوق اهل فرهنگ و هنر و فرهیختگان تهرانی و شهرستانی بود. فضای باز سیاسی دهه 1320 باعث شد فضای فرهنگی- هنری لاله‌زار به سمت فعالیت‌های سیاسی سوق یابد و این فضا به‌خصوص تحت هدایت و خدمت جریان‌های چپ و در رأس آنها حزب توده قرار گرفت. در آغازین روزهای سال 1330 در پی هم‌افزایی جریان‌های ملی، مذهبی و چپ، دولت ملی به صدارت دکتر مصدق بر مسند قدرت قرار گرفت که در عمل انزوای شاه و دربار را به دنبال داشت. گرچه شاه در پی کودتای مرداد 1332 مجددا زمام تام امور را به دست گرفت ولی از تلاش برای از‌بین‌بردن زمینه‌های شکل‌گیری صداهای مخالف غافل نماند. به این ترتیب دستگاه‌های امنیتی و فرهنگی کودتا درصدد تغییر خزنده بافت فرهنگی- هنری لاله‌زار به عنوان یکی از کانون‌های مخالف‌پرور برآمدند. این‌چنین است که تا پایان دهه 30 به‌تدریج تئاترها و کافه‌های روشنفکری لاله‌زار به مرور جای خود را به تئاترهای روحوضی و کافه‌های جاهلی و مغازه‌های مشروب‌فروشی دادند. به این ترتیب نه تنها میدان توپخانه اصلی‌ترین پشتیبان فرهنگی-اجتماعی خود را از دست می‌داد که در کارکردی وارونه، میزبان شبانه و ناخواسته جاهلینی شد که قصد کافه‌ها و سینماهای بی‌کیفیت لاله‌زار نوین را داشتند. شاید دوسالی بیشتر پس از تخریب بنای شهرداری لازم نبود تا مردم شهر به چهره معوج و ناهمگون میدان عادت کنند و دهه 1350 شاهد تنزل «فخر» میدان قبلی به «فقر» میدان فعلی باشد. این فقر از کالبد میدان را شامل می‌شد تا رفتار‌های شهروندی شهرنشینان حاضر در میدان.

به اعتبار عکس‌ها و فیلم‌های موجود از این دوران تصویر میدان دهه 1350 تصویر اضطرار و اضطراب حاکم بر شئونات شهرنشینان تهرانی بلکه ایرانی است؛ میدانی که تحت سلطه کامل ماشین قرار گرفت و تبدیل زمین عمارت شهرداری به پارکینگ (ابتدا سواری‌ها و سپس تا امروز پایانه اتوبوس و تاکسی) نشانی گویا و پویا بر این سلطه بود. میدان با این صورت آشفته به استقبال دومین تغییر حاکمیت سیاسی ایران در طول حیات خود رفت. گرچه این بار و در این تغییر، میدان از کانون تظاهرات دور بود و برخلاف تحولات دوران مشروطه، اتفاقات مربوط به قدرت‌گرفتن رضاخان، اشغال تهران توسط متفقین، کودتای مرداد 1332 و قیام 15 خرداد، تصویر میدان، تصویر غالب پس‌زمینه اتفاقات انقلاب اسلامی 1357 نبود. شرایط پیچیده دوران تثبیت انقلاب و شرایط بس دشوار دوران جنگ فرصت پرداختن به جسم و جان شهر‌ها را نمی‌داد و در این دوره آخرین ضربه‌ها بر پیکر زخمی میدان وارد شد. در ضلع جنوب غربی میدان به بهانه تجهیز کارگاه مترو عمارت راهنمایی رانندگی (نظمیه) و نیز ساختمان لیستر تخریب شده و تا امروز ناساخته باقی ماندند. از طرفی دیگر و در پی بمب‌گذاری‌های اوایل دهه 1360 کالبد قدیم جنوب شرقی میدان تخریب شده و در پس نوسازی آن، سیمای این بخش از میدان محمل نمای پشتی ساختمان‌های جدیدی شد که هیچ نسبت و نسبی با میدان نداشتند. میدان چاله آسیب آنچه میدان در دهه‌های 1360 تا 1380 به طور کامل تجربه کرد، میزبانی ناخواسته «بافت اقتصادی آسیب‌رسان» و «بافت اجتماعی آسیب‌دیده» پیرامونش بود. میدان که زمانی حوض رونقش از آب زلال جاری در شش خیابان مجاورش پر می‌شد، سال‌هاست که مردابی شده میزبان هرزآب‌های رسیده از آنها. شاهد آنکه دیری است دیگر نه تهرانی‌ها و نه شهرستانی‌ها در آشفته‌بازار میدان عکس یادگاری نمی‌گیرند و در متونی که بناست معرف غنای پایتخت ایران باشند عکسی از میدان امام‌خمینی حضور ندارد. میدان یعنی ماشین و اگر عابرپیاده‌ای می‌بینی، یا برای خرید لامپ و کابل به لاله‌زار می‌رود یا از خرید لوازم یدکی اتومبیل در خیابان امیرکبیر بر می‌گردد یا بینوایانی هستند که در پی یافتن داروهای نایاب در بین تنگی پس‌کوچه‌های ناصرخسرو و فراخنای بی‌حصار میدان سرگردان‌اند و در چهره آنها نشانی از محبت و تعصب نسبت به سرنوشت میدان و شئونات آن یافت نمی‌شود. واضح است که برای انجام اعمال فوق نیازی به فضایی فاخر و جذاب نیست و انتظار از فضایی این‌چنین تنها تأمین شرایط عبور است از این خیابان به خیابان دیگر و نهایتا چاله‌های ورود به مترو که عابران از میدان را به قصد فرار از میدان به خود می‌بلعند. حضور عنصر شهری مترو نیز در میدان با ایستگاه تبادلی خطوط 1 و 2 در حضور 15ساله خود شخصیتی دیگر به میدان داده است. ورود مردم شهر به میدان به قصد خروج از آن صورت می‌گیرد. چه آنان که به زمین فرو می‌روند و چه آنانی که از آن سر بر می‌آورند هیچ‌کدام میدان را نمی‌خوانند و نمی‌خواهند بلکه طی ارض میدان به قصد تقرب به ایستگاه متروست و برعکس. خوشبختانه در پی ظهور دو امر مبارک در دهه 1380، یعنی شکل‌گیری و بروز تمنای مدنی مردم شهر بر کیفیت فضای شهری و نیز اراده مدیریت شهری در سامان‌بخشیدن به سیمای شهر، حرکتی پیوسته در راستای طراحی میدان و ارتقای کیفی حیات شهروندی در آن آغاز شد. در پی این دو، پروژه طراحی و ساخت بنای خانه شهر در محل بلدیه سابق، گرچه با افت‌وخیز‌های بسیار، شکل گرفت که امیدواریم در آینده نزدیک شاهد اتمام و بهره‌برداری از آن باشیم. * عضو هیئت علمی گروه معماری دانشگاه هنر **این متن از مقاله «میدان توپخانه از بودن تا شدن» نوشته همین نگارنده در کتاب «تهران‌شهر» (مجموعه مقالات) برگرفته شده است. مراجع و مآخذ: - دوره روزنامه‌های اطلاعات 1305-1350، انتشارات روزنامه اطلاعات، شرکت ایران‌چاپ - تهران پایتخت دویست‌ساله، زیر نظر شهریار عدل، برنار اورکاد، انتشارات علمی- فرهنگی، تهران، 1375 - نگاهی به تهران از آغاز تا امروز، علی‌اکبر محمودیان، مؤسسه گیتاشناسی-تهران-1384 - عکس‌هایی از تهران قدیم، انتشارات سازمان زیبا‌سازی شهر تهران، تهران، 1391 - مجموعه اسناد شورای تخصصی سیما و منظر سازمان زیبا‌سازی شهر تهران، 1390-1393

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.