چرا بايد از تهران تاريخي حفاظت کنيم؟
فرزاد رستميپور. مهندس مشاور آمود
تهران در سابقه پايتختي خود که عددي اندک بيش از 200 سال است، افتوخيزهاي بسيار زيادي را پشت سر گذاشته و شايد به بتوان ادعا کرد که با ترسيم نمودار اين تغييرات تصوير واضحي از تاريخ اين دوران خصوصا دوره معاصر به دست آيد. تصويري که انطباق نقاط عطف آن با تحولات بسيار مهم بينالمللي منطبق بوده و از اين ديدگاه نظريهاي اعتبار مييابد با اين مضمون که تهران پايتخت، از همان ابتدا نه پايتختي صرفا براي مصرف داخلي که پايگاهي براي تعاملات و نقشآفريني در مقياس بينالمللي طرحاندازي شده است. با خيزش موج تجددخواهي و تحولطلبي در دوران پهلوي اول، يعني همان زمان که سرتيپ تندخوي قشون قزاق، کريم آقاخان بوذرجمهري مأموريت مييابد تا دروازههاي اين شهر را بهسوي دنياي پرجاذبه غرب بازگشايد و در اين مسير از تخريب آثاري از دوران پيشين نظير دروازههاي قديم تهران نيز صرفنظر نميکند تا به امروز، مسير بسيار پرپيچوخمي طي شده است. اما در اين مسير همواره روال ثابتي وجود داشته است. تنها روال ثابت و معيوبي که بیهیچ کموکاست تا به امروز تکرار شده است، اين بوده که همواره هر قدرت نوظهوری سنگ بناي مفروض قدرت خود را بر جاي سنگ پله دوران پيش از خويش بنا نهاده و اين بوده است که تاريخزدایي همواره پيشنياز توسعه، خاصه از نوع پايدار آن شده است. در اين فرايند کمتر اثري توفيق حيات و راهيابي به دوران پس از خود را داشته و بناهاي دوران سنت قرباني پيشامدرن و پيشامدرن قرباني مدرن و مدرن قرباني پسامدرن شده و هميشه پايه زيرساختهاي توسعه در اين شهر سست و لرزان بوده است. مشروطهخواهان در بهارستان قيام ميکنند و پيروز ميشوند اما در ميدان توپخانه سياست و نظام بهجايمانده پس از آن، تخريبچي هر دو. حدفاصل سالهاي 1308 تا 1312 با گرتهبرداري از معماري قديم با سبک پالادين ميدان در محل باغات قاجاري ميرزا حسن مستوفيالممالک که ديگر در آن روزگار چهارراه حسنآباد شده بود، توسط قليچ با قليان طرحاندازي ميشود که تا مدتها به نام هشت گنبد در خاطرهها ميماند. پس از پايان يک دهه سکوت مرگبار بعد از کودتاي 28 مرداد سال 1332 معماري مدرنيست به نام فروغي در سال 1342 طرحي در ميدان حسنآباد براي بانک ملي درمياندازد که بهواسطه آن يک گنبد و هفت دهنه از بدنه جنوب شرقي ميدان تخريب و ساختمان مدرن جديدي براي بانک ملي بنا ميشود که تا به امروز وجود دارد. حکومت وقت حضور مجسمه ملکالمتکلمين، سردار مشروطه را در ميدان برنميتابد و آن را به پارک شهر منتقل ميکند. ميدان ديگر هشتگنبد ندارد و تا سالها ديگر نخواهد داشت. پس از انقلاب و پايان جنگ و فروکشکردن موج مهاجرت از شهرهاي مرزي درگير جنگ به تهران، تهران ديگرباره به تهرانشدن ميانديشد و در نخستين گام ميخواهد که خوانا باشد. شهرداري تهران براي ساماندهي ميدان سفارشي ميدهد که به واسطه آن در کوتاهمدت حضور سواره در آن تقليل يافته و وروديهاي ايستگاه مترو از بدنههاي تاريخي فاصله ميگيرند و در درازمدت قرار است زندگي شبانه به ميدان آمده و زندگي از دست رفته را احيا کند. طرح حاوي يک پيام است؛ همزيستي زندگي جديد با کالبد قديم. درماههاي اخير باتوجه به تکميلنشدن طرح، بخشي از ميدان در مجاورت ايستگاه آتشنشاني دچار حريق شده و آسيبي بيشتر از قبل به ميدان میرسد. اين اتفاق هم حاوي يک پيام بود: حفاظت از بناهاي تاريخي ضروري و انکارناپذير است؛ براي تهرانماندن تهران وگرنه آتش کاسبکاري ملاحظهاي به فرزندانمان نخواهد کرد.
ميدان حسنآباد يك مكان بسيار پراهميت هم در بافت قديم و تهران دورههاي مياني (رضاشاهي تا پيش از اصلاحات ارضي) و هم در تهران دوره اخير و تهران دوره معاصر (پس از انقلاب اسلامي) به شمار ميآيد. اين ميدان دو محور شرياني را به هم متصل ميكند كه يكي از آنها شرياني درجه يك و بسيار مهم و ديگري يك محور شرياني درجه دو است. اولي محوري از ميدان توپخانه قديم (ميدان امام خميني فعلي) به سمت غرب تهران تا شبكههاي ارتباط اصلي به نام خيابان امام خميني (سپه قديم) و دومي محوري از كريمخان تا راهآهن كه از آنجا به سمت ري و خيابان خراسان منشعب ميشود. معماري نمادين ميدان و برخي از قديميترين خدمات شهري شامل بيمارستان سينا كه در محل مريضخانه مباركه قرار دارد. اولين ايستگاه آتشنشاني شهر و اولين پارك عمومي تهران كه در اطراف اين ميدان قرار دارند، ميتوانند بخشي از هويت تاريخي شهر را زنده نگه دارند. عملكردهاي قوي اقتصادي بورسهاي ابزارآلات و مبلمان اداري ميتوانند در يك برنامهريزي منسجم هزينههاي لازم براي اين باززندهسازي را تأمين كنند. عملكردهاي فرهنگي در فضاهاي بزرگ اطراف ميدان در اين برنامه، انساني شدن زندگي جاري را به اين مكان تاريخي بازگردانده و زمينهساز شكلگيري بخشي از محور توريستي مركز شهر بودهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.