|

در اهميت «فضاي عمومي»

فرزاد عظيم‌بيک: هنر امروز چه جايگاه و کارکردي در جامعه دارد؟ بر محيط خود چه اثري مي‌گذارد؟ هنر در خارج از سازوکار گالري‌ها و نهاد بازار، شخصيت و بالطبع عمل متفاوتي دارد. اين، رفتار و وظيفه ذاتي هنر است که ميثاق‌هاي اجتماعي را بار ديگر صورت‌بندي کند و از رهگذر آن به کاويدن فضاي جامعه و فعال‌کردن فضاهاي گسسته و هم‌راستاکردن آن دست بزند. البته که تا چه حد در اين موضوع موفق خواهد بود يا اينکه اساسا چگونه اين کار را انجام خواهد داد، موضوعي مجزاست. زيرا هنر (و اثر هنري) در سطح عمومي به انواع و اشکال مختلفي ظهور مي‌يابد که هرکدام مي‌تواند مسيرها و راه‌هاي گوناگوني را طي کند. اما مي‌توان گفت مسيرهايي که به ملاقات و کنش هنر در محل‌هاي جمعي (مانند خيابان، پاساژها، اتوبان‌ها و...) منجر مي‌شود، اصلي‌ترين مسير و رويکردي ثمربخش است. عليرضا محمدي طراح و مسئول چيدمان-مجسمه‌اي با عنوان «در فضاي عمومي/ شماره پنج / خار»، که بخشي از برنامه مستمر گروهي مستقل و خودگردان با همين سرعنوان «در فضاي عمومي» است، چنين مسيرهايي را هدف گرفته است. نظام معنايي، کارکرد و عمر يک اثر هنري بيرون از مکعب سفيد گالري و در دل شهر، به شيوه ارائه آن و موضعي که نسبت به شهر و شهروندان برقرار مي‌کند، وابسته است. اگر اثر هنري شهري بتواند از موضعي متناظر با زيست شهري ارتباط برقرار کند و شهروند-مخاطب را به همراهي و کنشگري فراخواند، مي‌تواند تأثيري عميق و ماندگار داشته باشد. «خار» با استفاده از چنين اهرم‌هايي، تلاش دارد ارتباطي بي‌واسطه با مردم شهر برقرار كند. محمدي از يک سو توانسته با درگيرکردن واحد توسعه سيستم‌هاي حمل‌ونقل پاک که زيرمجموعه‌اي از معاونت حمل‌ونقل و ترافيک شهرداري تهران است و مسئولان پارکينگ طبقاتي باهنر نياوران، فضايي را در اين پارکينگ پرتردد تهران تهيه کند و به شکلي استعاري، فضاي شهر را هرچند موقت به دست گيرد. از سوي ديگر نيز با همراه‌کردن جمعيت امام علي که عوايد حاصل از حق پارکينگي را که بازديدکنندگان به دلخواه مي‌پردازند دريافت‌ مي‌کند، زمينه فعاليت و ثمربخشي بي‌واسطه هنر را در عرصه عمومي پديد آورده است. اينکه چه ارقامي تا امروز بابت حق شارژ پارکينگ توسط بازديدکنندگان خير پرداخت شده بحث ديگري است، زيرا زماني که بدنه فرهنگ به مصنوعي‌ترين شکل ممکن، رفتارهايي غيرمثمر را به‌عنوان فعاليت‌هاي نيکوکارانه انجام مي‌دهد و با تأکيد بر وجه نمايشي تنها زرق‌وبرق خود را بيشتر مي‌کند، هنرمند در عرصه شهر خود را واسطه فعاليتي اجتماعي و چندجانبه کرده است. در اين معنا، هنرمند از قالب تصنعي و دروغين برج‌عاج‌نشين خود که توسط رسانه‌ها و بازار به وي القا شده فاصله گرفته و توانسته به نقش هنرمند-شهروند نزديک شود. بايد توجه داشت که شهروند در اين معنا کسي است که به پيوندهاي اجتماعي آگاهي دارد و براساس نقش خود در اين راستا فعاليت مي‌کند. بازديد از اين چيدمان رايگان است و مخاطب مي‌تواند با روشن‌کردن شمع‌هايي که در محل قرار داده شده روي سازه، عملي آييني و نمادين انجام دهد. انگار پيوند جنازه اتومبيل فرسوده، نورها و کابل‌ها با فضاي پارکينگ و اتمسفر آن، قرار است تداعی‌کننده امروز ما باشد. وضعيتي که با توجه به جا و محتواي چيدمان، دغدغه‌اي زيست‌محيطي و شهري را متبادر مي‌کند. اين، رويکرد و نکته‌اي اساسي در هنر عمومي و هنر شهري‌ است که اثر يا روند هنري بتواند در تناسب (يا حتي تضاد) با محيط خود، اولا خودْ کنشگر باشد و سپس شهروندان را به واکنش دعوت کند. از طرفي، مخاطبان با ارسال مستندات و تجربه خود از بازديد اين چيدمان به تلفن و ايميل هنرمند، احساسي از پيوند مستمر با هنرمند/اثر هنري پيدا مي‌کنند. گويي تجربه اينان از هنر و تعامل در روندي هنري، محدود به اين يک لحظه و ساعت خاص نبوده و مي‌تواند دنباله‌دار باشد. تفاوت اساسي آثار اين‌چنيني با آثار هنري درون گالري‌ها و نظام مالي بازار هنر که مزيت آن نيز محسوب مي‌شود، عدم ارتباط و التزام هنرمند به دريافت تأييديه از ديگري است. حال اين ديگري مي‌تواند گالري‌دار، خريدار و دلال، سفارش‌‌دهنده و مخاطبان محدود و گلخانه‌اي صحنه هنر باشد. بدين‌گونه هنرمند رها از هر قيدي، تنها در پيوند با محيط و با استفاده از آنچه از پيش در پيرامونش ساخته شده و حالا يا مستعمل شده يا فراموش، به خلق چيزي تازه دست مي‌زند. اين اثر تازه، با پشت‌سرگذاشتن معناهاي پيشين اجزاي خود، به معنايي جديد مي‌رسد. معنايي که در چارچوب فرم اثر نمود پيدا مي‌کند. همراهي شهروندان و نهادها با اين پروژه و برنامه‌هاي مشابه مي‌تواند موجب ايجاد پيوندهاي تازه‌اي ميان شهروندان و هنر شود. پيوندهايي که نه صرفا جهت اقناع دريافت‌ها و تجربيات هنري که برعکس در راستاي تخريب پيش‌فرض‌ها و تلقي‌ها از هنر و جايگاه آن بوده و کارکردها و موقعيت‌هاي جديدي را براي هنر مي‌سازد. موقعيت‌هايي که در راستاي مسير اجتماعي هنر قرار گرفته و به گسترش هنر اجتماعي و هنر اثربخش در بطن جامعه کمک مي‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.