گفتوگو با احمد سميعي (گيلاني) بهمناسبتِ انتشار «ديدرو»، اثر پيتر فرانس
برچسبها اعتباري ندارند
شيما بهرهمند: آشنايي احمد سميعي (گيلاني)، نویسنده، مترجم، ویراستار و اديب معاصر، با آثار دني ديدرو به سالهاي دور بازميگردد. استاد سميعي نخستين ترجمهاش از ديدرو را با عنوان «ديدرو به قلم خودش» در مجله «الفبا»ي غلامحسين ساعدي منتشر كرد و بعد از آن ترجمه آثار ديگري از اين نويسنده و فيلسوف فرانسوي را دست گرفت. خودش ميگويد از ابتدا انگيزه بيشتري براي شناخت نويسندگان دوران روشنگري ازجمله روسو، ولتر و ديدرو داشته و در اين ميان بيش از ديگران شيفته ديدرو بوده است. مهمترين ترجمههاي احمد سميعي (گيلاني) در دهه 40 در زندان قصر اتفاق ميافتد. در دوران پهلوي دوم، وقتي براي بار چندم به زندان ميافتد. به روايت خودش در اين نوبتِ زندان كه حدود دوسالونيم طول كشيد كتاب در دسترس داشتند و زندان برايش مثل دِيري بوده كه در آن كاري نداشتند جز نوشتن و خواندن. در اين نوبتِ زندان بود كه سميعي (گيلاني) دو اثر مهم ديدرو؛ «هنرپيشه كيست: نظر خلافعرف درباره هنرپيشگان» و «برادرزاده رامو»، و «سالامبو» اثر فلوبر را ترجمه كرد و هر سه را به انتشارات فرانكلين سپرد؛ نشري كه آن روزها بهقول اين مترجم، پناهگاهي شده بود براي كساني كه در عالم سياست بودند و بيكار شده بودند تا در آنجا به ويراستاري و ترجمه بپردازند. اينك بعد از چندينسال كتاب «ديدرو» اثر پيتر فرانس در نشر نيلوفر تجديدچاپ شده. «برادرزاده رامو» نيز چندسال پيش از رديف كتابهاي معطله يا بهقول احمد سميعي (گيلاني) «كتابهاي دفنشده» بيرون آمده و از پسِ قريببه نيمقرن از چاپ نخست آن، در انتشارات علمي و فرهنگي براي بار دوم تجديدچاپ شده است. به همين مناسبت با اين مترجم درباره ديدرو به گفتوگو نشستهايم. او معتقد است ديدرو روشنگري بوده كه آن كليبافي و آرمانگرايي و قطعيتي را كه در تفكر وجود داشت نفي ميكرده و از تفاوتهاي او با معاصرانش اين است كه ديدرو باور داشته كه انديشه بايد برمبناي تجربه باشد، يعني بين عمل و فكر، پراتيك و تئوري بايد رابطه وجود داشته باشد. سميعي (گيلاني) همچنين دوگانه «روشنانديش» و «روشنگر» را پيش ميكشد و باور دارد كه روشنگر مبارزه ميكند، فكرش را اشاعه ميدهد اما روشنانديش در خلوت خود نشسته و روشنانديشي ميكند. گفتوگو درباره ديدرو به وضعيت نشر ايران نيز ميكشد، چراكه سرنوشت چاپ كتاب «ديدرو» با وضعيت غريب نشر ما ارتباطي وثيق دارد. اين كتاب ابتدا در قالب مجموعهاي در نشري درميآيد كه بهقول احمد سميعي (گيلاني) بعدا مفقودالاثر ميشود و بعد مترجم كتاب را به نشر نيلوفر ميسپارد كه اخيرا تجديدچاپ شده است و همزمان چاپ ديگري از اين كتاب از طرف ناشر اول «ديدرو» به بازار ميآيد كه مترجمش هيچ خبري از آن ندارد. سميعي (گيلاني) با روايت سرنوشت كتابش از نشرهاي دولتي مانند «فرانكلين» و «بنگاه ترجمه و نشر كتاب» سخن ميگويد كه مديران و مباشران آن بعد از مصادره هيچ التفات و آگاهي به كتابهاي موجود در آنها ندارند. همين است كه بسياري از آثار مهم اين نشرها معطل مانده و بايد تجديدچاپ شود اما نميشود. او با گلايه از اوضاع نشر ميگويد: «اين نشرها درستوحسابي اداره نميشوند و اين اوضاع باعث ناراحتيِ مترجم و مولف هم شده، از جنبه مالي هم اگر بگذریم، مترجم و مولف دلش ميخواهد اثرش در بازار باشد اما نيست» و معتقد است اين كتابها درواقع دفن شدهاند. گفتوگو با احمد سميعي(گيلاني)، متولد بهمن 1299 در كوچه افشارها محله سنگلج تهران و دانشآموخته ادبيات فارسي دانشگاه تهران، در دفترش در فرهنگستان زبان و ادب فارسي صورت گرفت كه او مدتهاست مديريت گروه ادبیات معاصر آن را برعهده دارد. در اين گفتوگو دكتر سعيد رضواني، مترجم، استاد دانشگاه و همكار ايشان در گروه ادبیات معاصر نيز ما را همراهي كردند.
سعید رضوانی: اگر ممكن است در ابتدا از سوابق آشنايي خودتان با ديدرو بگوييد با توجه به اينكه ترجمههاي موجود از ديدرو نسبت به حجمِ آثارش بسيار ناچيزند و در ميانِ اين تعداد اندك سهم شما در ترجمه آثار مهم ديدرو و شناساندن اين متفكر فرانسوي بيش از ديگران است. من با ادبيات فرانسه در دوره دبيرستان آشنا شدم. در سيكلِ دو دبيرستان، كتاب درسي داشتيم بهنام «Lecture de littérature» كه تقريبا مثل «گنجيه سخن» و «گنج سخنِ» دكتر ذبيحالله صفا بود. مؤلف از قرنِ هفدهم، رابله و ديگران شروع كرده بود تا زمان خودش و از تمام نويسندگان و شاعران در اين فاصله، معرفي كوتاهي به دست داده و از آثارشان چيزهايي انتخاب كرده بود. من انگيزه بيشتري براي شناخت نويسندگان قرن هجدهم داشتم؛ نويسندگاني همچون روسو، ولتر و ديدرو كه درواقع مربوط به دوران روشنگري بودند. اين بود كه در كتابهايي كه ترجمه ميكردم براي اينها اولويت قائل بودم. يكي از اين نويسندگان دني ديدرو بود كه از همان موقع به او علاقهمند شدم و آثارش را ميخواندم يعني فقط اتكا نميكردم به كتابهاي درسي. در اين ميان، بهخصوص به ديدرو علاقه پيدا كردم. در مورد ولتر بيشتر ترجمههاي فارسي آثارش را خواندهام مگر كتاب «Tolerance» (تولِرانس) كه متاسفانه به فارسي ترجمه نشده و من آن را به زبان فرانسه خواندم. اما آثار ديدرو را به زبان اصلي خواندم و مجموعه آثارش را دارم منتها نتوانستم همه را بخوانم. براي مثال ديدرو مصاحبهاي دارد با يك خانم اشرافي در مورد جناياتي كه بهنام مذهب كاتوليك صورت گرفته است. ديدرو در اين اثرِ موجز سعي ميكند اين مفاسد و جنايات را فاش كند. مجموعه ديگري بود كه آنچه را نويسندگان درباره خودشان نوشته بودند، موضوع قرار داده بود، مثلا «روسو به قلمِ خودش» يا «ديدرو به قلم خودش». وقتي كه خواندم خلاصهاي از آن را ترجمه كردم كه در مجله «الفبا»1 منتشر شد. در آنجا تصوير جامعي از ديدرو ارائه شده بود بهخصوص كه به قلمِ خودش بود. شیما بهرهمند: منظورتان «الفبا»يي است كه غلامحسين ساعدي در ميآورد؟ بله، مجلهاي كه دكتر ساعدي مباشرش بود. مدتي درآمد، خيلي زود گُل كرد و اسم و رسمي پيدا كرد. فكر كنم اميركبير آن را چاپ ميكرد و برخي از داستانهاي كوتاه ساعدي هم دفعه اول آنجا چاپ شد، ولي متأسفانه ادامه پيدا نكرد. بهرهمند: اين آشنايي و علاقه به ديدرو چطور به ترجمه آثار او منجر شد؟ به هر حال، شيفته ديدرو شدم و سعي كردم هرچه بيشتر او را بشناسم. كتابِ «ديدرو» پيتر فرانس، يكي از عناوينِ مجموعهاي بود از زندگي و آثار بزرگان كه يكي، دو عنوان آن را آقاي سعادت ترجمه كرد. ديدرو را به من پيشنهاد كردند، من پيش از آن «برادرزاده رامو» و «هنرپيشه كيست؛ نظر خلاف عرف درباره هنرپيشگان» را از ديدرو ترجمه كرده بودم و منتشر شده بود. آن موقع من ديدرو را تقريبا خوب ميشناختم، هم از نظر فكر و هم از نظر قلم و نحوه زندگياش. اين كتاب را كه خواندم ديدم اين نويسنده ديدرو را خوب شناخته است، درست همانطور كه من ميشناختم و ارزيابي كرده بودم، منتها با بيان بهتر و دقيقتر. من اینطور با ديدرو آشنا شدم. با اين همه، الان افسوس ميخورم كه چرا تمام آثارش را نخواندم. بهرهمند: جناب سميعي جز پيتر فرانس، شما شرح ديگري بر آثار ديدرو را ترجمه كرديد كه در مقدمه «برادرزاده رامو» آمده است. اين شرح را بر چه مبنايي انتخاب كرديد؟ حتما اين مقدمه را به قلمِ نويسنده فرانسوي خواندهايد. فرانتس آندره بورگه، در اين مقدمه كه خيلي هم كوتاه و موجز است، به قدري ديدرو را خوب شناخته و معرفي كرده كه ميشود گفت مقدمه يك طرف و خودِ كتاب يك طرف. به همين دليل اين متن را در مقدمه كتاب گذاشتهام. در مورد «برادرزاده رامو» نكتهاي را بگويم: «Le neveu» در زبان فرانسوي هم خواهرزاده است هم برادرزاده. من تا حالا هم نميدانم كه اين ترجمه درست است يا نه. اما بيشتر به نظر میرسد برادرزاده باشد چون نامخانوادگياش «رامو» است. در دايرهالمعارفِ مُصاحب اين را «پسرعمو» ترجمه كردهاند كه بهكلي بيراه است و يكي از اشتباهات فاحش اين دايرهالمعارف همين ترجمه است كه بهجاي برادرزاده، يا لااقل خواهرزاده، پسرعمو نوشتهاند كه اصلا لفظِ ديگري دارد. به هر حال در بين آثار ديدرو ترجيح دادم اول «برادزاده رامو» را ترجمه كنم. بهرهمند: گويا در ميان آثار ادبيِ ديدرو «برادرزاده رامو» بيش از همه مورد ستايش واقع شده و پيتر فرانس هم مينويسد اين اثر بهترين و جدليترين فقره از نوشتههاي او يا بهتعبيري «واسطهالعقد» آثار اوست. ميدانيد كه «برادرزاده رامو» بعد از مرگ دیدرو كشف شد. اول فكر ميكردند اين كتاب ترجمه اثري از گوته است. بعدها متن دستنویس در بساطِ دستفروشاني كه كتابهاي قديمي ميفروختند پيدا شد و ديدند كه دستخطِ خود ديدرو است. از سبك و قلمِ اثر هم پيداست كه ديدرو اين رمان را نوشته است. بهرهمند: جناب سميعي به نظرتان چرا بسياري از آثار ديدرو بعد از مرگش منتشر شده است؟ براي اينكه بيشتر آنچه ديدرو نوشته امكان نشر در زمانه خودش را نداشته است. اما همان دايرهالمعارف هم كه زمان حياتش منتشر شد، اثر مهمي است كه ديدرو براي تدوين آن حوصله و بردباري بسياري به خرج داده و از لحاظ مالي هم برای آن فداکاری کرده. قلمهايي هم كه در آن شركت داشتند به اين دايرهالمعارف وفادار بودند كه وفادارترينشان خودِ ديدرو بود. درواقع ديدرو با فداكاري بسياري وقتش را صرف آن كرد و حتا به كارگاهها ميرفت و با كارگران و صنعتگران صحبت ميكرد تا دايرهالمعارف دقيقي منتشر كند. ديدرو به يك عده روشنانديش اكتفا نميكرد. آقاي نجف دريابندري گفته كه «روشنگر» ترجمه خوبي نيست، «روشنانديش» درستتر است. بهنظر من اصلا اينطور نيست. براي اينكه روشنانديش روشنگر نيست. روشنگر مبارزه ميكند، فكرش را اشاعه ميدهد. اما روشنانديش در خلوت خود نشسته و روشنانديشي ميكند. روشنگر درواقع بيشتر جنبه تجربي و تعقلي دارد، نه فقط تعقلي. در حالي كه قبل از آن، بيشتر جنبه تعقلي باب بود. ديدرو روشنگري بود كه آن كليبافي و آرمانگرايي و قطعيتي را كه در تفكر وجود داشت نفي ميكرد و باور داشت كه انديشه بايد برمبناي تجربه باشد، يعني بين عمل و فكر، پراتيك و تئوري بايد رابطه وجود داشته باشد. يك جاهايي مثالهاي خوبي هم ميآورد، ميگويد آنهايي كه فلسفه تعقلي داشتند قاطع رأي ميدادند، به يك جايي هم كه ميرسيدند همانجا ميايستادند، يعني تعقل ايستا بود نه پويا. مثلا ميگفتند نور تجزيهناپدير است اما منشور ميآيد، نور را تجزيه ميكند و الوانِ مختلف از آن به دست ميآید. اين يعني تجربه. تجربه ميآيد و آن حكم را باطل ميكند. بنابراين، فلسفه تجربي، فلسفهاي است كه هميشه در مدار عمل است و با تجربه سروكار دارد. تاریخ علم هم همين را ميگويد. هيئتهاي بطلميوسي را فرض كنيد؛ با رصدهاي آن دوران و آن تجهيزات و فنآوريها طبعا مدلِ هيئتهاي بطلميوسي ممكن بود. اما بعدها كه فنآوري پيشرفت كرد و رصدها دقيقتر شد نظام كوپرنيكي جايش را گرفت. يا مثلا در قديم معتقد بودند مسير نور خط مستقيم است، اما بعد تجربه با دستگاههاي مجهزتر این نتیجه را به دست داد كه مسير نور موجي است و بعدتر اين هم نفي شد و گفتند جهش كوانتومي دارد. ميخواهم بگويم آنهايي كه ميگفتند مسير نور مستقيمالخط يا موجي است خطا نميكردند بلكه در يك عرصه معين و محدود از تجربه اين مدل مطرح شده بود. وقتي تجربه و عمل فراتر رفت و تجهيزات تازه آمد، مدل هم تغيير كرد. بنابراين نميتوان گفت بطلميوس روشِ علمي نداشته، او هم روش علمي داشته منتها با امكانات محدودِ زمانه خودش. ديدرو این را هم ميگويد که تجربه كافي نيست، چون تجربه خودش نميداند چه حاصلي دارد. به بيان ديگر، خودِ تجربه نميتواند نشان دهد که تجربه تا چه حد ميتواند پديدهها را تبيين كند بلكه تفكر يا فلسفه تجربي ميتواند اين كار را انجام دهد. ميدانيد كه بسياري پيش از انیشتين نسبيت را ميديدند اما اين انيشتين بود كه نظريه نسبيت عام و خاص را تبيين كرد و راهگشا شد و كار به جايي رسيد كه نتايجِ عملي اين نظريه هم معلوم شد. كتابي موجز خواندم درباره رابطه عمل و نظر، يا پراتيك و تئوري، كه نشان ميداد اين دو با هم رابطه ديالكتيكي دارند، يعني يكي ديگري را در مرحلهاي نفي ميكند، نظر عمل را جلوتر ميبرد و آن عمل هم نظر تازهاي را پديد ميآورد و اين دو به نحوی پويا و دائم در هم تاثير دارند و بهطور ديالكتيكي همديگر را جلو ميبرند. درباره ارتباطِ فلسفه تعقلي با فلسفه تجربي، خودِ ما نمونه خوبي داريم: ابوريحان با ابنسينا همعصر بودند و ارتباط هم داشتند. فلسفهي ابنسينا تعقلي بود و ابوريحان، دانشِ تجربي داشت. وقتي ابوريحان از ابنسينا ميپرسد، همه اجسام كه منجمد ميشوند حجمشان كم ميشود پس چرا آب وقتي منجمد ميشود حجمش بيشتر ميشود، ابنسينا جوابهايي ميدهد براساسِ همان تفكر تعقل كه اصلا قانعكننده نيست در حالي كه ابوريحان تجربه را اصل ميداند. اين دو شيوه در يك زمان وجود داشته. طرز تفكر ابوريحان تجربي و علمي بوده و شیوه ابنسينا تعقلي صرف. اين تفاوتها در زمان ديدرو هم وجود داشته. در آن زمان هم برخي تفكر اسكُلاسيك داشتند، متفكر بودند اما طرز تفكرشان ايستا و از رده خارجشده بود. بهرهمند: پيتر فرانس در همين كتابِ «ديدرو»، با اشاره به تقسيمبنديای كه شما هم مطرح كرديد، يعني برخورد عقلگرايانه يا تجربهگرايانه با پديدهها، به شيوه ديدرو ميپردازد كه به اعتقاد او عظمت ديدرو بهحيث متفكر در همين شيوه است: نگهداشتن سابقههاي متفاوتِ در تنش و تضاد با يكديگر. او اما معتقد است كه شيوه تفكر ديدرو نه عقلگرايانه است نه مبتني بر تجربه بلكه واقعبينانه است. شما گويا معتقديد ديدرو بهشيوه ديالكتيكي با پديدهها مواجه شده و اين نشان ميدهد كه او از زمانه خود جلوتر بوده است. واقعيت اين است كه ديدرو دائم در حال تحول بوده. مثلا مدتي كاتوليك بود. بعد «توميست» شد، يعني از طرفداران توماس آكويناس كه او را «حكيم آسماني» مي خواندند. او مذهب كاتوليك را با فلسفه ارسطو تلفيق و تعقلي كرده بود. درواقع تمام احكام مذهب كاتوليك را بهصورت عقلاتي تبيين كرده بود كه اوایل دستگاه پاپ با آن موافق نبود اما بعد آن را به رسميت شناخت. ديدرو بعدها «دئيست» شد، يعني كسي كه خداپرست است اما به هيچ مذهبي باور ندارد. بعد هم كه «آتئيست» شد. بنابراين چون ديدرو دائم در حال تحول بود در هيچ مرحلهاي نميشد گفت كه او چهكاره است. رضوانی: شايد اگر از خود ديدرو ميپرسيدند او خود را خِردگرا معرفي ميكرد. منتها موجب اين تعابير، تعريفي است كه او از خِرد داشت. ديدرو تعبيرِ بسيار علمي از «خِرد» داشت. خرد نزد ديدرو نيرويي است كه ميتواند تجربيات را ثابت كند، دلايلشان و صحت و عدمِ صحت آنها را پيدا كند. ديدرو خيلي تأكيد داشت كه خرد نباید در چارچوب تجربه و محاسبات طبيعي محدود بمانَد و اين وجه تمايزش با پوزيتيويستهايي است كه بعدها ظهور كردند و به اين اعتبار، ديدرو خيلي فيلسوفتر از آنهاست. بهنظرم شايد بهتر بود كه پيتر فرانس بهجاي اينكه بگويد ديدرو نه تجربهگراست و نه خردگرا، ميگفت هم تجربهگراست و هم خردگرا. يعني نه تجربهگرايي را كافي ميداند و نه خردگراييِ محض را. ديدرو هيچكدام را كافي نميداند. حق هم همين است. تاريخ تفكر، تاريخ علم، نشان ميدهد كه هيچكدام اينها جواب قطعي ندارد. ماكس پلانك ميگويد: دين از جايي شروع ميكند كه علم ميخواهد به آنجا برسد. دين از وحدت شروع ميكند و علم هميشه ميخواهد به وحدت برسد و هيچوقت هم نميرسد و تنها به وحدت نزديك ميشود. ديدرو گاهي نشان میدهد که در زندگي كاتوليك است. مثلا دخترش در كليسا ازدواج كرده. البته آنموقع رسم بر اين نوع ازدواج بوده، اما شواهد نشان ميدهد كه او با اراده و علاقه خودش چنين كرده. يعني ديدرو در زندگي عملا كاتوليك بود، اما در فكر و تجربه چنين اعتقادي نداشت. خيليها هستند كه ممكن است فكرشان چيزِ ديگر باشد اما از نظر عاطفي هنوز به مراسم و مناسكِ ديني بستگي داشته باشند. اين است كه من فكر ميكنم زندگي با تفكر فرق دارد. البته ميگويند هميشه طوري زندگي كنيد كه فكر ميكنيد، وگرنه طوري فكر ميكنيد كه زندگي ميكنيد! اما من اين را قبول ندارم و معتقدم گاهي زندگي با فكر آدم تفاوت پيدا ميكند. زندگي يك خاطرات و وابستگيهاي عاطفي دارد كه مربوط به گذشته است و نميرود، دستِ خود آدم نيست. آدم به چنين وابستگی و عاطفهای نياز دارد، درست مانند ديدرو. بهرهمند: جناب سميعي چرا با وجود قرائتهاي متفاوت و حتي متضاد از آثار و تفكر ديدرو، درنهايت قرائتِ چپ از ديدرو مسلط شد تا حدي كه آثارش در «مجموعه كلاسيكهاي خلقِ» احزاب كمونيست جاي گرفت. آيا علاقه وافر هگل و ماركس و انگلس به ديدرو بود كه آثارش را در ميان متونِ سوسياليستي نشاند يا نشانههاي ديگري در متنِ آثارش وجود دارد كه قرائتهاي ديگر ازجمله تلقي اومانيستي ليبرالها را پس راند و برداشت راديكالْ دست بالا را گرفت؟ در مورد اينكه ديدرو نثرنويسِ محبوب ماركس بوده باید بگويم آن وقتها مسئله ماركسيسم و اينها وجود نداشت، بعدها اينطور شد. به نظرم تحول فكري قرن هجدهم ايجاب ميكرده كه برداشتها از آثار دیدرو به اين سمت برود. رضوانی: آيا جنبه آتئيستيِ انديشه ديدرو در محبوبيتش نزد جريانهاي چپ تأثير داشت؟ دیدرو خيلي روي آتئيسم تأكيد نكرده است. اصولا اندیشه دیدرو پیوسته درحال تغییر و تحول بود. او توجه داشته كه زيربناي فكريِ آدم محسوسات آدم است. يعني بين محسوس و معقول نميتوان جدايي انداخت. محسوس و معقول در همديگر تأثير دارند. وقتي يك نظريه تازه ميآيد انسان دنيا را طور ديگري ميبيند و وقتي دنيا را طور ديگري ببيند نظريه تازهاي مطرح ميشود. خود او هم دائم نگاهش عوض میشد. رضوانی: جناب سميعي، بهلحاظِ سياست اجتماعي، ديدرو در طيف چپ قرار نميگيرد و فراتر از اين، ديدرو در فرانسه جزو بنيانگذاران ایده شهروندي و بورژوازي است و، بهدليل تأثير در طبقه اجتماعي جديد، او را روشنگر ميخوانند. با اين اوصاف، شايد دليل جذابيتِ ديدرو در ميان جريانهاي چپ محلِ پرسش جدي باشد. فكر نميكنم آن موقع اصلا اين ايده وجود داشته كه جرياني چپ است يا راست. بهنظرم چپ و راست برچسب است و مثل تمام برچسبها نميشود روي آن چندان تكيه كرد. چون يك طيفي وجود دارد، يكي به تفكر چپ نزديك است و يكي به تفكر راست. اما اين برچسبها سوءتفاهم ايجاد ميكنند. اين نيست كه هركس تعقلي فكر كند آتئيست باشد. حتي ميدانيد كه در لهستان عدهاي از كشيشان اعضاي كميته مركزي حزب كارگر بودند. يا سليمان ميرزا كه بانيِ حزب توده ايران بود در كلوپِ حزب وضو ميگرفت و نماز ميخواند. بنابراين اينطور نميشود تقسيم كرد. شايد اين برچسبها بهطور كلي مفهومي داشته باشند اما وقتي وارد زندگي و واقعيات ميشويم نميتوان بهسادگي اين مفاهيم را به كار برد. ميگوييم اميل زولا ناتوراليست است، اصلا پدرِ ناتوراليسم است، اما آثارش پُر از وجوهِ رمانتيك است. يا ميگوييم ويكتور هوگو ايدهآليست است، اما «بينوايان» سرشار از رئاليسم است. گرچه آنچيزي كه غالب است يا بهچشم ميآيد، يكي از اينهاست. اين برچسبها چندان اعتباري ندارد و در عين حال فكر ميكنم اصولا آنموقع دستهبندي چپ و راست بهصورت امروزي وجود نداشته. بهرهمند: میخواهم این پرسش را تکرار کنم که چرا عمده آثار ديدرو بعد از مرگ او منتشر شدند؟ اينكه ديدرو در عصر خودش فيلسوفِ خلافآمد و نامتعارفي بوده، تأثير قاطعي در اين امر داشته يا دلايل ديگري هم هست؟ خُب، موانعي وجود داشته. در همين رمانِ «برادرزاده رامو» چيزهايي هست كه اگر آنموقع منتشر ميشد ممكن بود كتاب را بسوزانند، چنانكه برخي از آثار ديدرو را سوزاندند. سالها او را به زندان انداختند. «اميلِ» روسو را هم سوزاندند. يا ولتر ناچار به انگلستان رفت. بعد از انقلاب فرانسه بود كه بحثِ طبقه بورژوازي و كارگر به ميان آمد. فكر نميكنم در قرن هجدهم اين مفاهيم هنوز به وجود آمده بود، یعنی در جامعه تحمل میشد. رضوانی: استاد سميعي، پيروِ بحث تفاوت «روشنانديش» و «روشنگر» كه مطرح كرديد، فكر ميكنم ديدرو بهترين مصداق براي روشنگر باشد. اگر ديدرو تنها روشنانديش بود متحمل اين مصائب نميشد، نه به زندان ميافتاد و نه ناگزير میشد به سكوت و در خفا نوشتن رو بیاورد. خودِ «دايرهالمعارف» روشنگريِ او را ميرساند. چرا ديدرو عمري را به تدوين دايرهالمعارف پرداخت؟ آنموقعها چنين چيزي وجود نداشت. گرچه ميگويند آثار ارسطو يا ابنسينا انسیکلوپدیك (دايرهالمعارفي) است، اينها همه مفاهيم را با طرزِ فكر قديم تعريف ميكردند. ديدرو در دايرهالمعارف خود تعاريف تازهاي آورد كه مردم به آن راغب بودند و ميدانستند كه اين مفاهيم در قديم چيز ديگري بوده. او مفاهيم را مطابق زمانه خودش، حتي جلوتر از زمانهاش تعريف كرد. اين است كه ديدرو هم روشنانديش بود و هم روشنگر. روشنگرياش هم بهخاطر اين بود كه تفكراتش را به زبان و بياني ميگفت كه تمام مردم ميتوانستند بفهمند. بهرهمند: جناب سميعي، مناسباتِ بين ديدرو و روسو چه تأثيري در انديشه ديدرو داشت؟ چرا بهرغمِ نزاع اين دو و گسستن پيوند دوستي ميانشان طي سالهاي 1756-1758 پيتر فرانس معتقد است آثار ديدرو را زماني ميتوان بهتر درك كرد كه با آثار روسو خوانده شوند؟ از ديدِ شما ديدرو با روسو چه نسبتي دارد؟ من كمتر ديدهام كه ديدرو را با روسو چهرهبهچهره قرار دهند. روسو و ديدرو را بيشتر با ولتر ميخوانند. بين ولتر و ديدرو تناقضِ چنداني وجود نداشته، اما در مورد روسو ماجرا فرق دارد. روسو از هر حيث با ولتر فرق داشته است، تا حدي كه ولتر ميگفته آثار روسو ما را به اين نتيجه ميرساند كه چهاردستوپا راه برويم! رضوانی: شايد به اين دليل كه روسو حتي در امور اجتماعي خردگرا بود و آرای وی ارتباطي با تجربه نداشت ... ولي به هر حال روسو از بزرگترين متفكران قرن هجدهم است. درست است كه ممكن است در آرای او مباحثي باشد كه ما را به حرفِ ولتر برساند، اما از طرف ديگر آرای روسو به ترتيبي است كه هم در سياست و هم در تعليم و تربيت مؤثر واقع شده. آرای روسو خيلي مبتكرانه بوده است. خردگرايي او هم طوري نبوده كه آرای او بدون پايه و اساس باشد. «اميلِ» روسو را كه ميخوانيد ميبينيد در تعليم و تربيت نظراتي دارد كه آنموقع بسيار بديع بوده. مثلا او معتقد بود وقتي بايد به شخصي سواد ياد داد كه انگيزه آن در او به وجود آمده باشد، يعني آن شخص بداند كه بيسوادي مشكلآفرين است تا انگيزه يادگيري پيدا كند. ميگويند روسو طبيعتگرا بوده، اما وقتي روسو درباره اجتماع صحبت ميكند طبيعت آنجا نقشي ندارد. با اين حال، روسو طبيعتِ انساني را اصيل ميشمارد. مقصودم اين است كه آراي بديعِ روسو در تعليم و تربيت در دوران خودش نشان ميدهد كه روسو در اين زمينه روشنانديش بوده، بهطوري كه «اميل» را سوزاندند. اگر آراي بديعي نداشت كه كليسا با آن ضديتي پيدا نميكرد. ایرادهایی که از روسو ميگیرند بيشتر به رفتار او مربوط ميشود تا افكارش. روسو آدمِ سازگاري نبوده، با دوستانش نميساخته، آنها را ميرنجانده و خودش هم خيلي زودرنج بوده و تحمل نداشته و از آنها جدا ميشده. بهرهمند: در نظر ديدرو گفتار برتر از نوشتار بوده است. او براي مكالمه اهميت بسياري قائل بوده تا حدي كه معتقد است كلام مکتوب بيتوشوتوان و سرد و بيروح است. ديدرو را سخنور قهار خواندهاند و گويا تفوق او در سخنوري و گفتار بوده. آيا ميتوان اينطور نتيجه گرفت كه به همين دليل ديدرو اثرِ مفصل فلسفي يا رمان عظيمي ننوشت و ايدههاي او در نوشتههايش پراكندهاند؟ از طرف ديگر، چرا بااينكه ديدرو جانبدارِ مكالمه و گفتار است او را نثرنويسي بزرگ ميدانند؟ ببينيد، ديدرو را در قلم «استاد» نميدانند. در حالي كه روسو و ولتر را از نظر سبكِ بيان و قلم استاد ميخوانند. از اين منظر نميتوان اين دو را با ديدرو قياس كرد. البته بهلحاظِ تفكر ميتوان ديدرو را همطراز روسو و ولتر دانست. «استاد» كسي است كه انسان در برابرش احساس عجز ميكند. مثلا وقتي يك فرانسوي «تولِرانسِ» ولتر را ميخواند احساس ميكند نميتواند به اين حد برسد. درست مانند يك مينياتوريستي كه قلم ميگذارد و چنان خط ميكشد كه مو لاي درزش نميرود، اين يعني استاد. يا در موسيقي، در شعر. وقتي ملكالشعرا شعر ميگفت، ديگران هم شعر ميگفتند اما احساس ميكردند نميتوانند به اين پايه برسند. در نوشتن و نثر هم همينطور است: آن وقار و طمأنينه و انسجام و صلابتي را كه در نثر و نوشتارِ روسو و ولتر هست، در نوشتههاي ديدرو نميبينيد. اين است كه ديدرو را استاد نميدانند. منتها يك سوءتفاهمي وجود دارد: همه فكر ميكنند ديدرو همانطور كه در زندگي هرزهگرد و ولخرج و عياش بوده، در نوشتن هم همينطور بوده. اما اينطور نيست، اينطور مينَمايد. يعني آن طبعِ او شايد باعث ميشد كه اینطور دربارهاش قضاوت کنند. ديدرو «در سبكِ خودش» استاد است و قلمش پويا است. بهظاهر قلمش دِيمي است، يعني حسابوكتاب ندارد. اما خوب كه نگاه كنيد ميبينيد هر عبارت و كلمهاش سنجيده است و ظاهرش اينطور است كه قلم را رها كرده تا هرطور ميخواهد جلو برود. اما قلمِ روسو و ولتر اينطور نيست. آدم حس ميكند بارها تغيير كرده و به شكلي درآمده كه نميشود حتي يك كلمهاش را تغيير داد يا جابهجا كرد، مانندِ حافظ كه همهچيز شعرش سنجيده است. آقاي نجفي یکبار بيتي از حافظ را مثال ميزد و در عبارت «نوازش قلمی» کلمه «نوازش» را به ياد نمیآورد. خُب، انسان هرچقدر فکر کند اين كلمه «نوازش» در اينجا به ذهنش نميآيد. يا آواز شجريان، آدم فكر ميكند، وقتي تحرير ميدهد، همينطور صدا را رها ميكند، در حالي كه اينطور نيست، حسابوكتاب دارد و ميداند چطور در تحريرها تنوع ايجاد كند. آدم در مورد بعضي از كارها فكر ميكند كه سنجيده نيست حال آنكه وقتي غور ميكند درمييابد كه همهچيز سر جايش است. رضوانی: خودِ ولتر كه بهگفته شما او را استاد ميخواندند، دانش و معلومات ديدرو را بسيار تحسين ميكرده... و حوصله و بردباري او را. ديدرو پنج ماه میهمانِ يكاترينا (كاترين دوم، ملكه روسيه در سالهاي 1762-1792) بود. پنج ماه میهمانِ ملکه بودن بايد خيلي ملالآور باشد ديگر. دو روزش را هم نميشود تحمل كرد! دیدرو در همين سفرش طرحهايي هم براي روسيه ريخته بود با اينكه شناختي از جامعه روسيه نداشت. آنجا ميبينيد كه ديگر تجربهگرا نيست و آرمانگرا ميشود. اين است كه ميگويم با برچسبها نميتوان ديدرو را شناخت. بهرهمند: گويا ديدرو براي نخستينبار با ترجمههاي شما از دو كتاب «برادرزاده رامو» و بعد از آن «هنرپیشه کیست» به جامعه ادبي ايراني معرفي شد. وقتي ترجمه شما از «برادرزاده رامو» براي بار نخست در سالِ 1346 چاپ شد، جامعه كتابخوان ايران چه واكنشهايي داشت؟ خيلي خوب استقبال شد، البته اثر خيلي بد چاپ شده بود. چون مقدار زيادي اسامي خاص كه در كتاب آمده و در آخر هم شرححالي از آنها هست، با حروفِ سياه چاپ شده بود و خيلي بد درآمده بود. الان چاپِ جديد شده كه بهنظرم بد نيست. آنموقع كه اولينبار درآمد استقبال خوبي از كتاب شد، منتها بعد که خودِ فرانكلين مصادره و منحل شد، آنها كه مباشر كار شدند اصلا نميدانستند چه دارند و چه ندارند! يعني تمام نشرها و مؤسسات دولتي كه مصادره شد، اولا مدام مديرانش عوض ميشد و ثانيا هركس ميآمد اينكاره نبود. هنوز هم كه هنوز است همينطور است. همين انتشارات علمي و فرهنگي مدتي اصلا رمان چاپ نميكرد. يعني رمانهايي را كه مُهر «فرانكلين» يا «بنگاه ترجمه و نشر کتاب» داشت چاپ نميكرد. حالا كه مديريتش عوض شده بيشتر رمانها را چاپ ميكند و كتابهاي ارزشمند ديگر را تجديدچاپ نميكند. آن موقع كه «برادرزاده رامو» منتشر شد، چنين آثاري مشتري داشت، بهخصوص نسلِ جوان تشنه اين آثار بودند و براي همين خيلي خوب از اين كتاب استقبال شد. آن زمان، يعني قبل از اين دو كتاب، ترجمه چنداني از ديدرو وجود نداشت. فقط آقاي خبرهزاده كتابِ «راهبه» را ترجمه كرده بود كه اصلا ترجمه خوبي نبود. بهرهمند: دیگر رمانِ مطرح ديدرو، «ژاك قضاوقدري» يا بهتعبير شما «ژاكِ قدريمشرب» هم در ايران با اقبال مخاطب روبهرو بوده. اين رمان هم با ترجمه مينو مشيري بارها تجديدچاپ شده. بله، همان سالها من مقداري از رمانِ «Jacques le fataliste» را ترجمه كرده بودم اما همينطور مانده بود، ميخواستم ترجمهاش را تمام كنم تا اينكه خانم مشيري وقتي ميخواست اين رمان را ترجمه كند، آمد و ترجمه من را خواست. نميدانم از كجا شنيده بود كه من مقداري از اين رمان را ترجمه كردهام. ايشان خيلي لطف كرد و بهاصطلاح ادب به خرج داد و حتي از من اجازه گرفت كه آن را ترجمه كند. من هم گفتم چه اشكالي دارد، من كه فقط مقدار كمي از آن را ترجمه كردهام و تازه اگر همه آن را هم ترجمه كرده بودم، شما ميتوانستيد ترجمه كنيد. مگر چندين نفر همين «شازده كوچولو» را ترجمه نكردهاند! منتها ترجمه من با ترجمه ايشان خيلي فرق دارد. من همان سبكِ قديم را گرفتم، مثلا ايشان «ارباب» ترجمه كردند، من «خواجه» ترجمه كردهام. اما بهنظرم از اينطور آثار ميتوان ترجمههاي متعدد به قلمهاي متعدد ارائه كرد كه همه هم خواندني باشد. خانم مشيري هم ترجمهای خواندني از اين رمان كرده كه فكر ميكنم از ترجمهشان استقبال هم شده است. ايشان فرانسه و انگليسي را خوب ميدانند و ترجمههايي هم كه تابهحال كردهاند همه خواندني هستند. بعد از آن ترجمه از «ژاك قضاوقدري» هم من ديگر نيازي نديدم ترجمهام را ادامه بدهم. بهرهمند: جناب سميعي ميدانستيد آقاي مرتضي كلانتريان فقيد هم مجموعهآثار ديدرو را ترجمه كردهاند اما چون جلدِ نمايشنامهها اجازه چاپ نگرفت از خير چاپ كل مجموعه گذشتند؟ گويا همچنان بعد از سه قرن، آثار ديدرو در برخی کشورها امكان چاپ ندارند. من ايشان را نميشناختم و ترجمههاشان را نديدهام، اما ترجمه تمام آثار ديدرو بسيار مهم و لازم است. بهنظر من ترجمه آثار ديدرو حتي آثارش درباره مذهب و همان مصاحبهاي كه گفتم، هيچ مانعي ندارد. چون اين آثار ضد مذهب نيست، او نشان ميدهد در طول تاريخ چه سوءاستفادهها و چه جناياتي به اسمِ مذهب كاتوليك شده است، ديدرو اين سوءاستفادهها را افشا ميكند. ببينيد بهنظر من در بررسي كتاب معيارها بايد درست باشد. مثالي ميزنم. من تمام آثار اميل زولا را خواندهام و دارم. زولا اثري دارد بهنام «نانا» كه قهرمانش يك روسپيِ معتبر است. ميدانيد كه اميل زولا در آثارش مفاسد و جنبههاي منفي جهان سرمايهداري را تصوير ميكند. در «نانا» هم مفاسد جهان سرمايهداري را افشا ميكند. بنابراين در جامعهاي مثل ما كه با مفاسد بورژوازي مخالفت شديد دارد بايد از ترجمه چنين اثري استقبال شود، حال اينكه نميگذارند چنين اثري منتشر شود. اين رمان را فكر كنم آقاي توكل ترجمه كرد و سالها پيش منتشر شد، اما از تجديدچاپ آن جلوگیری میشود. اين رمان درباره يك روسپي است اما دارد مفاسد جامعه سرمايهداري و واقعيات را ميگويد و معلوم است كه موضعش ضدِ اين مفاسد است. اصلا كارِ زولا و كار ادبيات همين افشاگري است، كارِ ديگري كه ندارد! منتها كسي به اين چيزها توجه ندارد. در همين كتاب «چيزها»2 كه من ترجمه كردم، ژرژ پرك جامعه مصرفي را مصور ميكند و از تمام كالاها نام ميبرد و خُب، يكي از اين كالاها در خارج مشروبات الكلي است و آنجا هم كه از نظر مذهب مانعي وجود ندارد. اما در بررسي ايراد گرفتند. نميشود كه «كنياك» را برداريد و بگذاريد «نوشابه». با واقعيات كه نميشود جنگيد. يعني معيار درستي ندارند، به محتوا هم كاري ندارند، حتي زماني كه موافقِ سياست خود ما است. كل را نگاه نميكنند با جزء سروكار دارند. چيز ديگري كه من از آن رنج ميبرم و اشاره كردم اين است كه برخي از آثاري كه بايستي هر سال تجديد چاپ شود و قبلا ميشده، دست كساني افتاده كه اصلا نميدانند اين كارها چيست و قدر آنها را نميشناسند. مثلا اثري از ديدرو ترجمه كردم با عنوانِ اصلي «نظر خلاف عرف درباره هنرپيشگان» كه عنوانش را «هنرپيشه كيست» گذاشتند. اين كتاب قبل از انقلاب از كتابهاي درسيِ دانشكده هنر بود كه هر سال چاپ ميشد اما الان سالهاست كه چاپ نميشود، نه اينكه با چاپ آن مخالفتي وجود داشته باشد، اصلا نميدانند كه چنين كتابي لازم است و هر كسي دانشكده هنر را ميگذراند بايد آن را بخواند، چون نظر تازه و خلاف عرفي بوده، گرچه ممكن است اين نظر الان چندان پذيرفته نشود يا تكميل شده باشد. نظر دیدرو هنوز هم نظر تازهاي است و آن اين است: اينكه يك هنرپيشه بايستي در بازيِ هر نقش احساس و عاطفه آن نقش را داشته باشد درست نيست و اگر داشته باشد هنرپيشه نيست. دیدرو اين را ثابت ميكند. فرض كنيد در نمايشنامهاي شخصيتي ميميرد و يك بازيگر بارها بايد روي صحنه برود، اگر اسيرِ احساساتش باشد بارها ميميرد و اين ناممكن است. بعضي هنرپيشهها هستند كه يك نقش را خيلي خوب بازي ميكنند اما نميتوانند نقشهاي ديگر را بازي كنند، معمولا هنرپيشههای سياهبازي و روحوضي اينطورند. هنرپيشه آن است كه بتواند نقشهاي متعدد بازي كند و براي اين كار نميتواند عاطفه معيني داشته باشد. هنرِ بازيگر در همين است. نميخواهم بگويم كه نظر ديدرو درست است يا نه، ميخواهم بگويم اين نظر خلاف عرف تازه براي دانشجوي هنر لازم است و بايستي هر سال چاپ كنند، اما نميكنند با اينكه كتاب موجود نيست. خودشان هم ندارند، من خودم ميخواستم يك جلد آن را بخرم نداشتند. ميگويم نداري تجديدچاپ كن، ميگويند كاغذ نداريم! ميگويم خُب بده به يكي كه كاغذ دارد چاپ كند ... اصلا معلوم نيست اوضاع نشر چهطور است و چه خبر است. كتاب «ديدرو» را هم اول ناشر در قالبِ مجموعهاي درآورد که برخي عنوانهايش را آقاي سعادت و ديگران ترجمه كرده بودند. اين ناشر مفقودالاثر شد. حتي به من پيشنهاد كرده بود كه براي روسو هم چنين كتابي را ترجمه كنم كه من قبول نكردم. من اين كتاب را دادم به نشر نيلوفر كه تازگي چاپ شد. بعدا ديدم كه آن ناشر اول «ديدرو» را تجديد چاپ كرده اما هيچ خبري نداده و يك نسخه هم براي من نفرستاده و خودش هم معلوم نيست كجاست! بنابراين هم آن نشر (طرح نو) كتاب را چاپ كرده هم نشر نيلوفر. كتاب «ديدرو» سالها چاپ نميشد، فكر ميكنم با چاپ نيلوفر آنها هم به صرافت تجديد چاپ افتادند. البته اين چاپ طرح نو غيرقانوني است، منتها الان انتشار غيرقانوني غالب است. در مورد انتشارات دولتي هم كه كتابهاي «فرانكلين» و «بنگاه ترجمه و نشر كتاب» را دارند، آدم نميداند با چهكسي سروكار دارد. يا مثلا انتشارات اميركبير كتابهاي مهم زيادي دارد كه بايد تجديدچاپ شود اما نميشود. تازه اغلب اين مؤسسات نشر مقروض هم هستند، يعني درستوحسابي اداره نميشوند. اين اوضاع باعث ناراحتيِ مترجم و مؤلف هم شده، زیرا از جنبه مالي هم اگر بگذریم، مترجم و مؤلف دلش ميخواهد اثرش در بازار باشد اما نيست. كتابي كه بايد تجديدچاپ شود اما نميشود، درواقع دفن شده است. بايستي راه چارهای پيدا شود. شما مطبوعاتيها بايد اين معضلات را دنبال كنيد. پينوشتها: 1. «سیر فلسفی دیدرو»، ترجمه و تأليفِ احمد سمیعی، «كتاب الفبا»، تهران، اميركبير، تابستان 1352 2. «چيزها»، ژرژ پرك، ترجمه احمد سمیعی، انتشارات علمي و فرهنگي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.