حمايتگري از جنس پسماند
مينو مرتاضيلنگرودي
عصر پاييز و هوا بهقاعده سرد است و از مراسم ختم مادر يکي از دوستانم برميگردم. نزديک ايستگاه مترو زني کوتاهقد درحاليکه براي پوشاندن صورتش چادر را تا جايي که جا دارد جلو کشيده، کنار سطل بزرگ زباله روي انگشتان پا ايستاده است و با زحمت زياد درون سطل را وارسي ميکند. پسرک نوجواني که قد و بالايش مانند نهال نورس سپيدار بلند و باريک و کشيده است و گوني کثيفي بر دوش دارد، کمي آنطرفتر نظارهگر است. کمي اينپا و آنپا ميکند و به سوي زن ميرود. دلشوره ميگيرم مبادا بر سر زباله دعوا شود و جوانک نگذارد زن سهمش را از زباله بردارد؟! خودم را نزديک زن ميرسانم. زن بياعتنا به هر آنچه اطرافش ميگذرد، براي بيرونکشيدن سبد نايلوني کوچک تقلا ميکند؛ معلوم است که تازهکار است. با خجالت اما حمايتگرانه کنارش ميايستم و آهسته ميگويم خسته نباشي. در همان حال زير لب جواب ميدهد: «درمونده نباشي خواهر». از اينکه مرا خواهر مينامد و متوجه حضور حمايتگرم ميشود، خوشحال ميشوم. پسرک نزديک شده و از بالاي سر هر دوي ما نگاهي به درون سطل مياندازد. به آرامي و سادگي سبد را از زير انبوه کيسههاي زباله خارج ميکند و به زن ميدهد و زن لبخندي از سر حيا و مهرباني ميزند و با همان صدا و لهجهاي که مرا خواهر ناميد به پسرک ميگويد: «خير از جوونيات ببيني بچم» و پسرک بار ديگر سطل را ميکاود و يکي، دو قوطي فلزي و پلاستيک نوشابه را از سطل خارج میکند و به سوي زن ميگيرد. زن تعارف ميکند براي خودت بردار. جوان فيلسوفانه سري تکان ميدهد و با صداي بم زيبايش ميگويد مادر براي همه ما زباله به اندازه کافي هست. از رفتار فانتزي و حمايتگرانهام شرم ميکنم. به نظرم حمايتگري از نوع در کنار سطل زباله ايستادن و مراقب خود بودن، بهنحويکه مبادا آلوده زباله شوي و در عين حال ژست مراقبت از زني فقير و زبالهگرد را بگيري که بهزحمت روي دو انگشت لابد متورم پاهايش ايستاده است و سطل زباله را براي يافتن روزي و معيشت زير و رو ميکند، چيزي جز ژست نيست؛ در واقع اين ژست است که مرا به خود فراخوانده و تحت سيطره خود گرفته است، نه اينکه من ژست را گرفته باشم. از اين حجم بدفهمي نزد وجدانم شرمنده ميشوم و بهنظرم ميرسد که اين نوع نگاه درواقع خشونتي مضاعف بر زن و پسرک زبالهگرد روا ميدارد. اين رويکردي است که بر دلنگرانها و مثلا بخشندگان و بسياري کنشگران سياسي و اجتماعي ما غالب شده است. اين نوع حمايتگري که فکر کني ميتوان بدون آلودن دست و جان و روان به فقر و با حفظ فاصله و پذيرش اين واقعيت تلخ که زني و مردي و بهطورکل برخي انسانها از ميان زبالههاي ديگران معيشتشان را تأمين ميکنند، در اصل بيشتر به کار ترويج و تثبيت خشونت ميآيد و در اصل خشونت را در ذات انسان و جامعه نهادينه ميکند. حمايتي از نوع پسماند است و قابليت و خاصيت بازيافتي نيز ندارد. دوستي ميگفت جگرم براي اين زبالهگردها کباب است، براي همين هم غذاهاي زيادآمده از میهمانيها را در بستهبنديهاي تميز ميگذارم تا زماني که از شوتينگ آپارتمان مستقيما وارد سطلهاي زباله غولپيکر برج ميشوند، تميز بمانند، بلکه اين جوانان و کودکان از ميان زبالهها غذايي پاک و پاکيزه بخورند! حمايتگريهاي اينچنيني که برآمده از پذيرش اين است که سهم عدهاي ميوه و گوشت و برنج تازه است و سهم عدهاي اندک و پسماندههاي دورريز بهترتيب اولويتهاي موقعيتي و جنسيتي و مقامي ديگر، نگاهي هويتبخش و متصلب و سخت بيرحم است. حمايتهاي پسمانده و دورريز نيز از عواطفي سرچشمه ميگيرند که براي بودن در جمع و زندگي اجتماعي بهکار ميآيند و کمي وجدان را قلقلک ميدهند تا انسان بهنظر برسند و در مقام و موقعيت خود بمانند. اين قبيل حمايتهاي بهدردنخور و ناکارآمد جز تحقير و تثبيت استضعاف براي حمايتجويان ندارد. از همينرو است که سالهاست با اندوه بسيار در سوگ انسانيت و زنانگي و مردانگيهايي نشستهايم که در پاي انواع خشونتهاي نمادين و بنيادين و انواع تبعيضها، بهويژه تبعیضهاي جنسيتي، قرباني شده و مردهاند. کارشناسان امور اجتماعي و جامعهشناسان همچون مدحخوانان بر سر گورهاي جمعي جمعيت رو به افزايش زنان فقيري که زندهزنده در فقر و زباله و انواع آسيبها دفن شدهاند، ميخوانند و در بلندگوها ميدمند که در يک دهه گذشته زنان هم فقيرتر شدهاند و هم ميزان فقر مطلق در ميان آنها بيشتر شده است. در عهد مشرکان و بتپرستان دختران را از خوف نداري و فقر و تمامي آسيبهاي وارده از فقر که بر زنان آوار ميشد، به محض تولد زندهبهگور ميکردند و امروز دختران ظاهرا هنگام تولد زندهبهگور نميشوند. اما هر روز بخشي از زنان و دختران هموطنمان را ميبينيم که زير آوار فقر و تحقيرهاي ناشي از انواع آسيبهاي اجتماعي، سياسي و خانوادگي زندهبهگور ميشوند؛ زناني سرشار از حق و نيازهاي برآمده از حق، اما بدون حقوق؛ زناني که اگر احساس کنند خردهناني دارند و اندکي رفاه، فورا از او ميخواهند سهمي از شوهر و درآمد را با زني ديگر شريک و هوو شود، تا مبادا زني با برخورداري از عدالت و عشق و رفاه احساس حمايتشوندگياش را از دست بدهد و بر پاي خود بايستد. تا مبادا چيزهاي ديگر از قبيل قدرت اقتصادي و سياسي و خانوادگي طلب کند. پس حمايتگريهاي اجتماعي و خانوادگي از آنها هم دقيقا بايد از جنس پسماندها و دورريزهاي احساسي و از نوع پکيجها و سبدهاي صدقات، جمعآوري و مصرف شود. ديروز روز جهاني منع خشونت عليه زنان بود. روح خواهران ميرابل يا پروانهاي شاد. جهان اما امروز جهان زنان مملو از خشونتهاي بهمراتب پيچيدهتر و بيرحمتر از دوران گذشته است. انواع خشونتها در ساختار قدرت اقتصادي و اجتماعي و سياسي جوامع به نحو پيچيدهاي نهادينه شده است. براي خلاصي از آنها عزم و اراده جهاني لازم است. هر نقطه از کرهزمين در اصل به جهاني سرشار از خشونت و تبعيض تبديل شده است که از ديو و دد ملول است و انسانش آرزو است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.