|

مرد نامرئي

تــارا اســـتادآقا: «تــونـي اردمـــن» (Toni Erdmann)‌ساخته مارن آده‌سينمايی ناب گروتسک است که مفهوم چندبعدي‌زيستن را به نمايش مي‌گذارد. فيلمي سوررئاليستي که در بطن نظام سرمايه‌داري مطرح مي‌شود و چالش‌هاي زندگي عاشقانه و کميک پدر و دختري متفاوت را به نمايش مي‌گذارد. شخصيت دوگانه وينفريد (پدر) از همان پلان‌هاي آغازين فيلم، در قالب يک نمايش کمدي با مأمور پست به نمايش گذاشته مي‌شود. وقتي او نمي‌تواند در جهان واقع که طبق قراردادهاي خاص خود و ارتباطات سرد، حسابگر و مکانيکي آدم‌ها اداره مي‌شود ظاهر شود، «توني اردمن» شخصيتي است که مي‌تواند او را از مهلکه برهاند. شخصيتي نيمه‌ديوانه، عجيب و رها که تصميم گرفته در ميهماني‌ها و محل کار اينس (که مشاور يک کمپاني بزرگ نفت است) حاضر شود، خودش را سفير آلمان، تاجر يا مشاور پروژه‌هاي نفتي مشابه معرفي ‌کند، اينس را از دور زير نظر بگيرد و سعي کند با تمسخر پوچي زندگي جدي و تهي از مفهوم اينس، او را به ريشه‌هاي واقعي مفهوم زيستن رهنمون كند. فيلم در دو سطح خودآگاهي و ناخودآگاهي در جريان است که با تغيير هويت وينفريد به سطح معنا مي‌رسد. خودآگاهي که با هويت واقعي وينفريد در جهان واقع همراه است و ناخودآگاهي که با شخصيت توني اردمن ظاهر مي‌شود. وينفريد شخصيتي «الينه» با ساختار سنگي دنياي سردي است که در آن مي‌زيد. جهاني که وينفريد در سطح ناخودآگاهي براي خود ساخته، يک مانيفست بکر ارائه مي‌دهد: «تنها کودکان و حيوانات به مثابه ابژه‌هاي بی‌گناهی و خلوص هستند که ارزش وجود و زيستن دارند». او براي درامان‌ماندن از واقعيت اجتناب‌ناپذير جهان واقع ناچار به ساخت هويتي غيرواقعي است. هويتي که در ابتدا به نظر مي‌رسد براي مضحکه جهان واقع ساخته شده و کارآمد است؛ مضحکه نظام سرمايه‌داري که اينس نيز در آن سهيم و در حال دست‌وپازدن در آن است تا بتواند جايگاه خود را تثبيت کند. فيلم‌ساز تا نيمه‌هاي داستان موفق مي‌شود با اتکا بر شخصيت اردمن، این مفهوم را به واقعيت فيلميک تسري دهد و بر امر واقع، پيروزي موفقيت‌آميزي داشته باشد. اردمن به‌خوبي مي‌تواند اينس را به عنوان نمودي از جهان کاپيتاليستي به چالش بکشد، او و اهدافش را به باد سخره بگيرد و سلطه ناخودآگاهي را بر خودآگاهي به نتيجه برساند. بعد از آخرين همراهي وينفريد با اينس در يکي از قرارهاي کاري‌اش که به اخراج کارگران منجر مي‌شود؛ در سکانسي که او مورد لطف و محبت مردمان محلي آن منطقه واقع مي‌شود، بار ديگر مسئله غلبه نظام کاپيتاليستي (که با منطق خودآگاهي همراه است) بر پرولتاريا و قشر فرودست (که با ناخودآگاهي همراه است) پررنگ مي‌شود و اين بار اين واقعيت اجتناب‌ناپذير جهان واقع است که هجوم مي‌آورد و بر سوبژکتيويته وينفريد به مثابه جهان ناخودآگاهي غلبه مي‌کند. حالا او با اينکه مرد بومي را با توصيه هميشگي‌اش «حس شوخ‌طبعيت رو از دست نده» وداع مي‌گويد، اما در ناخودآگاه دچار بحران عميقي شده که تا انتهاي فيلم به آن دامن زده مي‌شود و به تاريکي دروني وينفريد مي‌انجامد. واقعيت دردآور و اجتناب‌ناپذير نظام کاپيتاليستي که در حال فروبردن جهان در خود است و اردمن نيز با شوخ‌طبعي‌اش نمي‌تواند بر آن فائق شود، رفته رفته تحليل مي‌رود و نامرئي‌شدن آغاز مي‌شود. وينفريد در سکانس ميهماني تولد اينس با ماسک بلغاري سوررئاليستي و حيرت‌آوري ظاهر مي‌شود که سطح ناخودآگاهي فيلم را تا قله‌هاي اوج بالا مي‌برد. او حالا ديگر نه مي‌تواند با هويت واقعي‌اش به عنوان پدر در محافل اينس ظاهر شود، نه در قالب شخصيت توني، چون امر واقع به سرعت در سوبژکتيويته‌ نفوذ کرده و بر واقعيت دروني‌اش غلبه می کند. او فکر مي‌کند با کورکردن خودش در قالب ترفندي براي مقابله با امر واقع، نامرئي مي‌شود و نمي‌تواند به وسيله چيزي که از ديدن آن امتناع مي‌کند آسيب ببيند. پس به اين وسيله دست به يک خودفريبي محض مي‌زند. او همچون کودکي براي ازسرگذراندن بحران دروني و اضطرابش، خود را در دامان مادرش پنهان و خودش را در قالب شخصيت و هويتي بي‌نام و نشان نمودار مي‌کند تا از امر واقع هولناک پيرامونش بگريزد. در اين ميان با شخصيت عمل‌گرا و مثبت اينس مواجهيم. شخصيتي که از ابتدا سعي داشته به مهره تأثيرگذاري در جهان سرمايه‌داري بدل شود و لحظاتي آکنده از اضطراب، فشارهاي کاري مضمحل را پشت سر گذاشته؛ شخصيتي که از زندگي ساختگي‌اش لذتي نمي‌برد و به اجبار تن به ادامه آن داده است. با اين حال برخلاف وينفريد که تا به حال يکه‌تاز ميدان مبارزه عليه جهان نمايشي زندگي اينس بوده، در پايان با عکس‌العمل في‌البداهه، به سطحی از « ناخودآگاهي» دست مي‌يابد. او زيستن در جهاني را تجربه مي‌کند که با جهان واقع فاصله‌اي ژرف و شگرف دارد و برخلاف وينفريد در ميزانسني ديالکتيک، خود واقعي‌اش را بدون هيچ نقابي به نمايش مي‌گذارد. حالا او مي‌تواند بر پايه شخصيت شجاع و راسخش به سطحي از ناخودآگاهي دلخواه وينفريد و به مفهوم قابل قبولي از زيستن دست يابد. پلان‌هاي پاياني اين سکانس، اينس رستگارشده در بازي پرچالش زندگي را در آغوش وينفريد نامرئي به نمايش مي‌گذارد. دختري با شمايلي سپيد در آغوش پدري با شمايلي سياه که در يک فضاي عمومي، احساسات شگرف انساني ‌ را تبديل به درون‌مايه‌اي جهان‌شمول مي‌کنند و از بند رکود و تاريکي جهان واقع پيرامون‌شان مي‌گريزند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.