|

شخصيت تحت تعقيب

نادر شهريوري (صدقي)

اگرچه خبرچيني به گذشته، به گذشته‌هاي دور بازمي‌گردد، اما خبرچيني به‌عنوان حرفه پديده‌اي جديد است. گفته مي‌شود اولين خبرچين «حرفه‌اي»، فرانسوا اوژن ويدوك بود. او كه ابتدا مجرمي با اتهامات سنگين مانند سرباز فراري، جاعل و كلاهبردار بود، در دادگاه به تبعيد با اعمال شاقه محكوم مي‌شود اما زير بار حكم تبعيد نمي‌رود و درعوض تضمين مي‌دهد به‌عنوان خبرچين به استخدام پليس درآيد، اين به 1809 برمي‌گردد. براي اين كار ويدوك خود را به شكل‌وشمايل تبهكاران درمي‌آورد و به محل اجتماع و كافه‌هاي پاتوق آنان مي‌رود، در همه‌‌جا ويدوك سعي مي‌كند به برنامه‌هاي آنان و طرح‌هاي احتمالي‌شان پي ببرد و دريابد اقدامات بعدي‌شان چيست. ويدوك به تدريج كار خود را گسترش مي‌دهد و در رأس شبكه‌اي از خبرچينان قرار مي‌گيرد. او كه در حرفه خود همواره سعي داشت به‌عنوان فردي مطمئن اعتماد تبهكاران را جلب كند، در كار خود موفق عمل مي‌كند و خدمات زيادي به پليس انجام مي‌دهد. ويدوك بعدها به پاس خدمات ويژه‌اش به مقام فرماندهي و سپس رياست نيروهاي امنيتي ارتقای مقام پيدا مي‌كند. جنگ «حساب‌شده» ميان پليس و مجرم به شهر و به تعبير دقيق‌تر به كلان‌شهر ارتباط پيدا مي‌كند، تا قبل از آن مجرم نمي‌توانست در شهر با خيال راحت گردش كند، زيرا شهر از چنان وسعتي برخوردار نبود كه امكان اختفای مجرم را فراهم آورد. صنعتي‌شدن، ايجاد خطوط راه‌آهن، گسترش‌يافتن خيابان‌ها، بانك‌ها، بزرگراه‌ها، هتل‌ها و پانسيون‌ها شرايط لازم براي اختفای شخصيت تحت تعقيب و مطرود را فراهم مي‌آورد.

بالزاك ازجمله اولين و مهم‌‌ترين نويسنده‌اي است كه به شخصيت تحت تعقيب توجه نشان مي‌دهد. «وترن»، نمونه چنين شخصيتي است. او كه تحت تعقيب دائمي است با چهره‌هاي مختلفي ظاهر مي‌شود، درحالي‌كه هميشه و آگاهانه همان شخص است: شخصي كه مي‌داند چه مي‌كند و چه مي‌داند و چه مي‌خواهد. «وترن» دوبار در داستان‌هاي بالزاك ظاهر مي‌شود و هر دوبار ذيل يك «شخصيت» بار اول در رمان «باباگوريو» (1834) و بار دوم در نمايش‌نامه‌اي به نام «وترن» (1840). در رمان «باباگوريو*»، «وترن» در پانسيون مشهور «مادام وو» كه اقامت مي‌گزيند، در آغاز كسي به هويت وي پي نمي‌برد، زيرا خوب مي‌تواند هويتش را پنهان كند، او كه به‌‌ دنبال به‌دست‌آوردن ثروتي كلان است با برنامه‌ريزي سعي مي‌كند «اوژن»، ديگر ساكن پانسيون را مجاب به ازدواج ناخواسته با دختري به نام «ويكتورين»، ساكن همان پانسيون ‌كند. «وترن» با خونسردي تمام به «اوژن» پيشنهاد مي‌كند كه پسر «تايفر» - برادر «ويكتورين»- را بكشند تا «ويكتورين» بتواند ثروت پدر را به ارث ببرد و در نتيجه همسر پرقيمتي براي «اوژن» شود و بخشي از سرمايه «تايفر» نيز نصيب «وترن» شود. «وترن» مصلحت‌گرايي - پراگماتيسم- ضداخلاقي را توصيه مي‌كند كه در سرتاسر آثار بالزاك توصيف شده است: «اصولي در كار نيست، فقط حوادث. قانوني در كار نيست، فقط شرايط و اوضاع‌ و احوال. مرد برتر سير حوادث و شرايط موجود را بي‌چون‌‌وچرا مي‌پذيرد تا بر آنها مسلط شود».1 هنگامي كه بالزاك از زبان «وترن» مي‌گويد كه در اساس اصولي در كار نيست و تنها حوادث است كه مي‌تواند جنگ بي‌پايان ميان پليس و مجرم را مشخص كند، به پراگماتيسم حاكم بر جامعه و به‌ويژه پراگماتيسم حاكم بر روابط ميان پليس و مجرم تأكيد مي‌كند. مقصود از پراگماتيسم، مصلحت‌گرايي، درك شرايط و محاسبه سود و زيان است. به يك تعبير اقدامات «موردي» بر اساس آنچه شرايط اقتضا مي‌كند. پراگماتيسم درهرحال قانوني نانوشته اما لازم‌الاجرائي است كه پليس و مجرم خود را ناگزير به استفاده از آن مي‌دانند تا نه‌تنها از فرصت‌ها استفاده كنند بلكه بقاي خود را تضمين كنند. در ميان شخصيت‌هايي كه بالزاك ارائه داده، «وترن» شخصيت‌ موردعلاقه بالزاك است. او شخصي است كه بالزاك حرف‌هايش را از زبان او مي‌گويد، شايد به همين دليل شش سال پس از نوشتن «باباگوريو» بالزاك باز نمايش‌نامه ديگري اين‌‌بار با عنوان «وترن» (1840) مي‌نويسد كه «وترن» در آن شخصي تحت تعقيب است. «وترن، زندانيِ فراري، كودك ولگردي را تحت حمايت خود مي‌گيرد. درواقع كودك به‌خاطر اختلاف ميان پدر و مادر نجيب‌‌زاده‌اش رها شده است. او در ميان تبهكاران و دزدان، شريف و صادق مي‌باشد و در بيست‌ويك‌سالگي، مادرش را دوباره پيدا مي‌كند».2 از ديگر شخصيت‌هاي تحت تعقيب، «ژان والژان» قهرمان «بينوايان» اثر ويكتور هوگو است. «ژان والژان» اول‌بار به جرم دزدي قرص ناني و بار ديگر به جرم اقدام به فرار زنداني مي‌شود. او كه سرانجام بر اثر حبس طولاني از زندان آزاد مي‌شود با دنيايي خصمانه روبه‌رو مي‌شود. اما «جان زيبا»** به‌‌خاطر محبت اسقفي به نام «ميري‌يل» سخت متأثر مي‌شود و به‌يك‌باره از آدمي به آدم ديگر بدل مي‌شود. «والژان» به‌خاطر گذشته‌اش نام خود را عوض مي‌كند و اسم «مسيو مادلن» را برمي‌گزيند، اما واقعه‌اي باعث مي‌شود كه هويت واقعي «والژان» آشكار شود و تحت تعقيب «بازرس ژاور» قرار گيرد. «تعقيب و مراقبت‌»هاي والژان به وسيله ژاور ازجمله صحنه‌هاي پرهيجان «بينوايان» هوگو است. وقايع «بينوايان» در پاريس رخ مي‌دهد، اگر جز اين بود اين رمان نوشته نمي‌شد. تنها اين شهر با خيابان‌ها، كوچه‌ها، خانه‌هاي تودرتو و فرورفته‌ درهم و كافه‌هايي كه به سنگرهاي مرسوم به «شانوروري» - محل مبارزه جمهوري‌خواهان- بدل مي‌شود و همين‌طور فاضلاب‌هاي پيچ‌درپيچ‌اش، مي‌توانست مكاني مناسب براي تعقيب و گريز باشد. والژان، «ماريوس» نامزد دخترخوانده‌اش «كوزت» را از راه فاضلاب‌هاي پاريس به بيرون مي‌رساند، آن‌هم در شرايطي كه «ژاور» بازرس منضبط و پيگير، سايه‌به‌سايه مجرم فراري را تحت تعقيب قرار مي‌دهد. رمان «بينوايان» سي سال بعد از «باباگوريو» نوشته شده است و وقايع هر دو در شهري بزرگ مي‌گذرد، هم وترن و هم ژان والژان ازجمله مجرمان درجه اولي هستند كه پليس به دنبال دستگيري‌شان است. «راسكولنيكوف» ديگر شخصيت تحت تعقيب ادبيات درخشان قرن نوزدهم است. راسكولنيكوف شخصيت اصلي «جنايت و مكافات» است. اكسيون «جنايت و مكافات» در پترزبورگ اتفاق مي‌افتد، به‌ نظرِ داستايفسكي در هيچ جاي ديگر، روح مكان نمي‌توانست اين‌همه تب‌وتاب هولناك در جان پديد آورد و اين‌همه رؤيا و هذيان عجيب‌وغريب برانگيزد. به‌گفته داستايفسكي، راسكولنيكوف تجسم حالت كلي دوره پترزبورگي است، گواينكه قهرمان «جنايت و مكافات» مي‌كوشد تجربه‌هاي روزمره را در قاب ايده‌هاي مجرد تئوري‌پردازي كند و واقعيت را محبوس خواست و اراده خويش كند. اما بخشي از اين موارد مي‌تواند تأثيرات «روح مكان» باشد. پترزبورگ در «جنايت و مكافات» همان نقش آشكاري را ايفا مي‌كند كه پاريس در «باباگوريو» و «بينوايان» بازي مي‌كند، با اين حال پترزبورگ همه ماجرا نيست، زيرا راسكولنيكوف خود شخصيت متمايزي است. او كه مي‌خواست آدمي فوق عادي باشد، مرتكب جنايتي هولناك مي‌شود و پيرزن رباخوار و خواهرش را به قتل مي‌رساند و پرونده‌اي بس مهم را در دايره‌ تحقيقات جنايي اداره پليس مي‌گشايد. داستايفسكي در «جنايت و مكافات» ابعاد تازه‌اي به رابطه ميان پليس و مجرم مي‌دهد. به اين ترتيب كه مضامين فلسفي و روانكاوانه را نيز با چيره‌دستي به داستان خود مي‌افزايد. بازرسِ پرونده راسكولنيكوف، «پورفيري پتروويچ» بيش از آنكه بازپرس باشد و نقشِ پليس رسمي را بازي كند، روانشناس است و به موضوع جنايت با ديدي روانكاوانه و فلسفي توجه مي‌كند. تأملات پليسي بازپرس «پورفيري پتروويچ» به‌‌طور‌كلي «موردي» و براساس موقعيت فردي سوژه است. به نظر بازپرس اساسا هر پروند‌ه‌اي مسئله خودش را دارد كه بايد جداگانه مورد تأمل و بررسي قرار گيرد. «... ببينيد دوست عزيز، يك چيز را هم نبايد از نظر دور كنيم و آن اين است كه موردِ كلي وجود ندارد. منظورم موردي است كه كليت داشته باشد و بشود با روش‌ها و مقررات رايج سنجيدش، سبك و سنگين كرد... چرا؟ چون هر موردي مثلا هر جنايتي، به محض اينكه اتفاق افتاد، خودش مي‌شود يك مورد استثنايي و غالبا هيچ شباهتي هم به موارد قبلي ندارد.»3 موردِ استثنايي بازپرس پورفيري پتروويچ اين‌بار موردي روانكاوانه است. پراگماتيسم حاكم بر مناسبات پليسي ايجاب مي‌كند كه به‌رغم محرز‌‌بودن جنايت، بازپرس، راسكولنيكوف را اين‌بار با ترفندهاي روانكاوانه دستگير كند. بازپرس پورفيري پتروويچ «ديالكتيك» ميان مجرم و پليس را دريافته است. «هيچ‌وقت شب‌پره‌اي را نزديك شعله شمع ديده‌اي؟ خب او هم وضعش با من همين‌جور است، مثل شب‌پره كنار شمعِ روشن، او هم گرد من مي‌چرخد و بال‌‌بال مي‌زند، او علاقه‌اش به آزادي را از دست خواهد داد. به فكر فرو خواهد رفت و در پيله افكارش گرفتار خواهد شد... تا اينكه -پوپ! يك‌راست توي دهان من ‌خواهد آمد و من هم درسته او را قورت خواهم داد.»4 ترفند بازپرس كارساز مي‌شود و چنان‌كه خود او پيش‌بيني مي‌كند راسكولنيكوف سرانجام خود را معرفي مي‌كند. نقش «سونيا»، نامزد راسكولنيكوف در معرفي او به پليس قابل تأمل است. راسكولنيكوف به خاطر توصيه‌هاي سونيا خودش را به پليس معرفي مي‌كند، سونيا اين حكم را كه «هدف وسيله را توجيه مي‌كند» و در اساس حكمي پراگماتيستي است، رَد مي‌كند. زيرا به اصول مطلق اخلاقي باور دارد و اين را به راسكولنيكوف گوشزد مي‌كند و وقتي راسكولنيكوف مي‌گويد «ببين سونيا، من فقط يك شپش را كشته‌ام، يك شپش نفرت‌انگيز، بي‌مصرف و مضر! سونيا به‌سادگي پاسخ مي‌دهد، اما آن شپش آدم بود و همين پاسخ راسكولنيكوف را وامي‌دارد اذعان كند آه! من هم مي‌دانم كه او واقعا يك شپش نبود، راستش من دارم مزخرف به هم مي‌بافم، سونيا، من مدت‌هاست كه فقط مزخرف سرهم مي‌كنم.»5 پليس اگرچه در جايگاهي مسلط و در موضع سوژه ناظر مي‌خواهد بر حيطه پيرامونِ خود تسلط داشته باشد، اما گاه از ياد مي‌برد كه در پس مرز مشخص دكارتي كه معين كرده، زنجيره‌اي از تصادفات و اتفاقات در حال شدن است كه ديالكتيكي است. ديالكتيك بدين معنا كه چيزي در رابطه متقابل و اجتناب‌ناپذير ميان پليس و فرد تحت تعقيب وجود دارد كه مي‌تواند برهم‌زننده موازنه باشد. امري پيش‌بيني‌ناپذير كه در ذيل يك قانون كلي جاي نمي‌گيرد. واقعيت آن است كه پليس و شخصِ تحت تعقيب به بخشي از ديالكتيك زندگي تعلق دارند، اين دو نمي‌توانند بي‌وجود يكديگر به حيات خود ادامه دهند. پي‌نوشت‌ها: * «بابا گوريو» در 1834 نوشته شد، ولي وقايع آن مربوط به 1819 است. «بينوايان» در 1862 نوشته شد كه وقايع 1832 را دربر مي‌گيرد و رمان «جنايت و مكافات» مدتي كوتاه بعد از «بينوايان» در 1864 به نگارش درآمد. اين هر سه شاهكار در بازه زماني معيني ساخته و پرداخته شده كه مصادف با شكل‌گيري شهر و رشد چشمگير تشكيلات پليس در همان بازه زماني بود. ** مقصود از «جان زيبا» سرشت رمانتيك ژان والژان است كه به‌خاطر حادثه‌اي به‌يكباره متأثر مي‌شود و مسيري به‌كلي متفاوت از مسير قبلي در پيش مي‌گيرد. سرشت رمانتيك بيش از آنكه تابع تأملات باشد، متأثر از احساساتي است كه سراپاي او را تسخير مي‌كند. 1. «بالزاك»، چارلز افرون، ترجمه سياوش سرتيپي 2. «خالي‌بند»، بالزاك، ترجمه پرويز احمدي‌نژاد به‌ نقل از مقدمه 3. «جنايت و مكافات»، داستايفسكي، ترجمه اصغر رستگار 4، 5. « فلسفه داستايفسكي» سوزان لي آندرسن، ترجمه خشايار ديهيمي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.