نا- سفرنامه ۶
من چيني نيستم؛ من چين هستم
نغمه ثميني . نويسنده
اين نوشته، سفرنامهاي است در باب سرزميني که هرگز به آن سفر نکردهام. اين يک نا- سفرنامه واقعي است از شرح تجربه نداشته من در چين؛ سرزميني که اين روزها دارد دنيا را ميبلعد. سرزميني با جمعيتي انبوه و محصولاتي انبوهتر. ريسماني ناپيدا من را به تمام آن دور و اطراف که شرق دورش ميخوانند کشانيده است - از اندونزي و مالزي و سنگاپور و تايوان تا ژاپن و کره و اندونزي- اما مانعي نامرئي من را از رفتن به چين بازداشته. بارها پيش آمده که براي سميناري يا اجرائي قصد چين کردهام، اما هربار به دليلي سفر بههم خورده است يا من نتوانستهام بروم يا برنامه از چين به جايي ديگر منتقل شده. چين من را به خود نخوانده است و نميخواند، آنقدر که به شکلي خرافي فکر ميکنم قرار نيست هرگز به اين سرزمين عجيب پاي بگذارم. چنين است که چين براي من به راستي به چينوماچين تبديل شده: سرزميني بيرون از نقشه جغرافيا؛ سرزميني خيالي؛ سرزميني ناموجود. ممکن است اين نوشته، سفرنامهاي باشد در باب سرزميني که هرگز به آن سفر نکردهام. ممکن است اين يک نا- سفرنامه واقعي باشد از شرح تجربه نداشته من در چين. اما واقعيت اين است که من به چين سفر کردهام. يکبار من رفتهام تا اعماق چين؛ و اين نه در خواب من رخ داده و نه در رؤياي من. من به چين سفر کردهام. من در چين قدم زدهام. من چين را ديدهام. چگونه اين گزارههاي متناقض و غيرمعمول را توضيح ميدهم؟ و اگر من به چين نرفتهام، اصلا چطور ميتوانم دربارهاش سفرنامهاي بنويسم؟ و اگر به چين رفتهام، چرا ادعا ميکنم که هرگز به اين سرزمين پاي نگذاشتهام؟ توضيح اينها همه، تنها از طريق تجربهاي ميسر است که انتهاي اسفندماهي که گذشت از سر گذراندم. من در ژاپنم. در دانشگاه توکيو، دانشکده سينما که ساختمانش در يوکوهاماست. چندسالي است که ميروم ژاپن براي تدريس فيلمنامهنويسي و يکي از خوشترين تجربههاي درسدادنم را آنجا از سر گذراندهام: دانشجوياني آرام و صبور و عميق که گاهي آدم را از صبرشان شرمنده ميکنند و بعدتر از آنهمه قدردانيشان براي کاري که وظيفه معلمشان است و بايد انجامش دهد. من در ژاپنم، اما اينبار بهجز کلاس، قرار است در برنامه «سينماي جهان» دانشکده هم بهعنوان منتقد شرکت کنم؛ در کنار استادانی از فرانسه، آمريکا و چين. قرار است شبها در هتل فيلمهاي دانشجوها را که هر روز روي فلش به ما ميدهند، تماشا کنيم و روز بعد در جلسهاي با حضور دانشجويان ژاپني فيلمها را دوباره ببينيم و نقد و بحث کنيم. اين ميتوانست برنامه جالب و مفرحي باشد اگر واقعهاي غيرمنتظره همهچيز را برهم نميزد. من ناگزير نامها را عوض ميکنم تا بتوانم بيواهمه واقعه را شرح دهم. استاد فرانسوي را ژاک مينامم و او مردي است ميانسال، استاد دانشکدهاي سينمايي در پاريس و عاشق ايران. مثل همه فرانسويهاي اهل هنر، ايران را به شعر و ادبيات ميشناسد و به سينمايي خوشتصوير و پرمحتوا. ژاک راحت حرف ميزند، ميخواهد زود با همه دوست شود و عاشق هر چيز تازهاي است که با اشتياق امتحانش کند. عاشق ليموي ژاپني (يوزو)، قورمهسبزي ايراني، فلسفه ذن، حکمت اشراق و خلاصه عاشق همهچيز است و چنان همه اينها را از آن خودش ميکند به گاه حرفزدن، که انگار سالها اينهمه را ميشناسد. با ديدن ژاک به ياد ميآورم که فرهنگ فرانسوي سالهاست همين کار را با همهچيز کرده؛ همه پديدههاي ناشناخته را با گشادهدستي به خود راه داده و از آن خود کرده و غنيتر شده است. چقدر ممکن است ما يادمان بيايد که پيتر بروک، انگليسي است اصلا و نه فرانسوي يا بکت ايرلندي است و نه فرانسوي يا کوندرا اهل چک است و نه فرانسوي يا فلسفه اگزيستانسياليسم اصالتا آلماني است و نه فرانسوي. نفر دوم را که استادي آمريکايي است، مايکل ميخوانم. مايکل استاد دانشکدهاي سينمايي در کاليفرنياست. به نظر 60 ساله ميرسد، اما 75 سالش است. بسيار قدبلند و قوي است. از همه ماها بلندتر است. در عکسها هميشه معضلي است، آنقدر که بلند است. مايکل، هم بلند است و هم بلندبلند حرف ميزند. صدايش از ما بلندتر است و حرفهايش هم از ما بيشتر. مهربان و دستودلباز و سرحال و خوشباش است. از هيچچیز نميگذرد. با آن سنوسال ميخواهد تا نصفهشب در کوچههاي يوکوهاما راه برود و انواع خوراکيها و نوشيدنيهاي ژاپني را امتحان کند. روحش جوان است. روح ژاک به اين جواني نيست، روح من هم که هيچ، ميشود گفت پير است، اما روح مايکل جوان است. عاشق سينماست، اما سينماي کمي آسانتر. او من را به ياد آمريکا مياندازد؛ همهچيزش، قدش، صدايش، پرحرفياش، بيخيالياش، گشادهدستياش و خوشباشياش. نفر سوم استاد دانشکدهاي سينمايي در پکن است. من اينجا او را لي مينامم. لي مردي است شايد 50 ساله، شايد 60 ساله یا شايد 70 ساله. تخمين سن اهالي آن سوي جهان براي من بسيار دشوار است. لي بسيار کمحرف است. انگليسياش خوب است، اما تمايلي به حرفزدن ندارد. سخت ميشود او را شناخت. خيلي سخت از خودش و تجربياتش ميگويد. صورتش هميشه يک شکل است. نه قهقهه ميزند - چنان که مايکل دم به دم قهقهه ميزند - و نه چشمانش از اشک پر ميشود - چنان که ژاک دم به دم چشمانش از اشک پر ميشود- و نه هر دو - چنان که من !-. روحش نه پير است و نه جوان. روحش پنهان است؛ در پس نقابهايي بسيار. شب روز اول وقتي خسته و خمير از ديدن پانزده فيلم کوتاه دانشجويي و حرفزدن دربارهشان ميخواهيم به هتل بازگرديم، مايکل تازه قصد کرده برود يوکوهاماگردي و حتي شايد با مترو سري هم به توکيو بزند. ژاک بدش نميآيد يکساعتي با او بچرخد. من هم از روي کنجکاوي و از سر عقبنماندن از قافله ميخواهم همراهيشان کنم، اما لي با تعجب به ما نگاه ميکند و خيلي جدي ميگويد که بايد برگردد به اتاقش تا لباسهايش را بشويد، برگههاي دانشجويان چينياش را تصحيح کند، برنامه درسي ترم ديگرش را بنويسد، کتابي را که بايد درس دهد تا انتها بخواند، دانشجويي را که با او پاياننامه دارد با اسکايپ راهنمايي کند، براي سه دانشجويش معرفينامه بنويسد، مقالهاي را که بايد در ژورنالي چيني چاپ کند به اتمام برساند، فيلمهاي فردا را روي فلش ببيند و البته خيلي زود بخوابد تا در جلسه فردا بتواند پرانرژي باشد و متمرکز. جلسه فردا اما خيلي دير تشکيل ميشود و اين در قاموس وقتشناسي ژاپني معناي خوبي ندارد. اما چارهاي نيست. حال مايکل خوب نيست. نفستنگي دارد. ديشب اول من ميبُرم از خستگي و برميگردم به هتل و بعد گويا ژاک. اما مايکل انگار دو، سه ساعت ديگر در خيابانها ميچرخد. حال بدش شايد مال خستگي باشد و بيخوابي. هر چه هست صبح که مايکل ميآيد، رنگش يکجورهايي کبود شده و نفسش تنگ است و بيوقفه آب ميخورد که گردش خونش را تنظيم کند. حالش خوش نيست، اما ميگويد ميخواهد جلسه را شروع کنيم. دوستان مبادي آداب و مسئوليتشناس ژاپني اجازه نميدهند و ميخواهند مايکل را ببرند درمانگاه. مايکل بي ميل و رغبت راضي ميشود. دستي ميبرد داخل موهاي فرفري فلفل نمکياش و با صداي بلند ميخندد و ميگويد: «يکي، دو ساعته برميگردم. براي شبگردي هستم». دو قدم که ميرود باز ميايستد و دستور ميدهد: «زياد درباره فيلمها حرف بزنيد و وقت را بکشيد تا برگردم. وقتي برگشتم ديگر فقط من حرف ميزنم» و آنقدر بامزه دستور ميدهد که آدم خوشش ميآيد به حرفش گوش کند. من ايرانيام و به مايکل و دوست ژاپني ميگويم: «بگذاريد من همراهتان بيايم. خيلي نگرانم» و ته دلم نگرانم، اما نه خيلي. ژاک فرانسوي است و ميگويد: «مايکل جات واقعا خالي ميشه همين يکي، دو ساعت. من از حرفهاي تو الهام ميگرفتم براي حرفزدن». لي چيني است و هيچي نميگويد. هيچ، هيچ، هيچ. در سکوت به رفتن مايکل نگاه ميکند. مايکل يکي، دو ساعت بعد بازنميگردد. ما سهنفري جلسه را ميچرخانيم و منتظر ميمانيم. اما مايکل اصلا آن شب بازنميگردد. دوستان ژاپني ميگويند که حال مايکل خوب نيست و وقتي به بيمارستان رسيدهاند از هوش رفته و دکتر گفته که او سکته نرم و نازکي را از سر گذرانده. چشمان ژاک پر از اشک ميشود و اشکهايش واقعي است. من تمام سکتهکردههاي فاميل و نزديک و دور را به ياد ميآورم و اشک از چشمهايم سرازير ميشود. لي نه گريه ميکند و نه بغض دارد. او دو بار سرش را تکان ميدهد. تنها دو بار و ميپرسد فلش فيلمهاي فردا را کي به دستمان ميرسانند. دوستان ژاپني ميگويند همين امشب و در هتل. از دانشکده بيرون ميآييم: سوز سرد انتهاي زمستان است و تميزي و زيبايي و سکوت غريب خيابانهاي يوکوهاما. ژاک ميگويد ميرود در اتاقش و قبل از رسيدن فلش فيلمي ميبيند که کمي حالش خوب شود؛ مثلا روز براي شب ساخته تروفو که دلتنگياش را براي مايکل هم تسکين دهد. به ياد ميآورم که فرانسويها به واسطه موج نو، حتي با سينماي آمريکا هم گفتوگو کردند و هيچکاک را به فرهنگ خودشان افزودند. من از ايده ژاک خوشم ميآيد و ميگويم شايد من هم بروم در اتاقم و فيلمي ببينم. لي نميگويد که ميرود در اتاقش چه کند. اصلا هيچ چيزي نميگويد. دو بار سرش را تکان ميدهد، شببخير ميگويد و راهش را ميکشد و ميرود. حوالي ساعت يازده شب است که پيغامي ميرسد از دوستان ژاپني، مبني بر اينکه حال مايکل بدتر از پيش است. او باز در بيمارستان سکته کرده است و آنها ناچار شدهاند به خانوادهاش خبر دهند تا خودشان را از کاليفرنيا به يوکوهاما برسانند. دوستان ژاپني لينک فيلمهاي دانشجويي را روي يوتيوب فرستادهاند و با هزار معذرت و هزار شرمندگي ژاپني، از ما خواستهاند فيلمها را روي يوتيوب دنبال کنيم. صبح فردا دانشکده سوت و کور است. آنهايي هم که هستند در سکوت تلخي غوطهورند. دانشجويان همه آمدهاند، اما همه مغموم هستند. خبر رسيده که مايکل ديگر هوشيار نيست و به کما رفته است. ژاک پيغام ميدهد که ميخواهد برود بيمارستان ديدن مايکل که با او دوستي طولاني دارد. من ميمانم و آقاي لي. برگزارکننده ژاپني برنامه از ما دو نفر خواهش ميکند که جلسه را بچرخانيم. اما لي سري تکان ميدهد به علامت نفي. «من نميتوانم». من و همکار ژاپني فکر ميکنيم او هم ميخواهد برود بيمارستان ديدن مايکل. «نه! موضوع اين نيست. من فيلمها را نديدهام». من و همکار ژاپني فکر ميکنيم به علت اندوه بيماري مايکل است که اين مرد کاري فيلمها را نديده و راستش من کمي از خودم شرمنده ميشوم که ديشب توانستم وقت بگذارم و تمام فيلمها را ببينم. «نه! موضوع اين نيست. يوتيوب در چين ممنوع است». من و همکار ژاپني گيج به هم نگاه ميکنيم و هر دو با هم ميگوييم که در ژاپن براي ديدن يوتيوب مشکلي وجود ندارد و ويپيان نميخواهد و... . «نه! موضوع اين نيست. ديدن يوتيوب براي ما چينيها همه جاي دنيا ممنوع است». همکار ژاپني حوصلهاش سر ميرود. آنقدرها هم کنجکاو نيست که بفهمد موضوع چيست. رها ميکند و ميرود دنبال کارش. من ميمانم و لي. من ميگويم در کشور من هم ديدن يوتيوب تحت قوانين محدودکننده و ممنوعکنندهاي قرار دارد، اما همه نگاهش ميکنند و ويپيان مثل نقل و نبات ريخته است و من ديشب وقتي داشتم فيلمها را نگاه ميکردم، يک لحظه هم به ذهنم خطور نکرده که يوتيوب ممنوع است. لي متعجب به من خيره ميشود. - «نميترسيد؟» -«از چه بايد بترسم؟» - «اگر خبر برسد که اينجا يوتيوب ديدهايد؟» - «اگر برسد هم اتفاقي نميافتد، اما چطور ممکن است خبر برسد؟» - «اينجا پر از دانشجويان چيني است. حتما خبر ميبرند». - «و اگر خبر ببرند چه ميشود؟» - «احتمالا کارم را از دست ميدهم. اين کمترينش است». لي بعد از دو روز سکوت به حرف آمده. ميگويد ميداند خارج از چين دائم تحت نظر است. ميگويد وقتي از چين به بيرون سفر ميکند، همچنان کشورش را با خودش اينور و آنور ميبرد. ميگويد همين چند وقت پيش فيلمسازي را که خارج از چين چند کلمه عليه دولت حرف زده، به محض ورود دستگير کردهاند. ميگويد عامه مردم در چين اصلا از اين وضع چيزي نميدانند. چرخ اقتصاد ميچرخد و مردم زندگيشان را ميکنند و روز به روز مرفهتر ميشوند و براي همين تعداد زندانيهاي سياسي برايشان مهم نيست، اما اگر روزي اين اقتصاد از پاي بيفتد آنوقت مردم درها را از پاشنه بيرون خواهند کشيد. لي ميگويد و ميگويد، مثل اتومبيلي ترمز بريده، تا ناگهان بنزينش تمام ميشود. يک لحظه به خودش ميآيد و با ترس به من نگاه ميکند. - «اگر خواستيد اين موضوع را براي کسي تعريف کنيد، حتما اسم من را نياوريد لطفا!». آن غروب مايکل ميميرد. ما همه بهتزدهايم. جلسه فردا برگزار نميشود و سه روز بعد هرکس برميگردد سر خانه و زندگياش. من در تمام راه برگشت فکر ميکنم هر کدام از ما در غربت، براي ديگران ابعادي فراتر از يک فرد مييابيم و به نمادي از وطنمان تبديل ميشويم. براي همين وقتي هموطنهايي خارج از ايران کارهاي رندانه يا غيرقانوني ميکنند، دل آدم بيشتر به درد ميآيد تا داخل خود کشور؛ چون در نظر ديگران غيرايراني، آنها ايراني نيستند، آنها خود ايران هستند و مصاحبتشان عين سفري کوتاه است به سرزمينشان. من با ژاک به فرانسهاي سفر ميکنم که تمام پديدههاي تازه را با جان ميپذيرد، رمانتيک و ريزبين و طناز است. من با مايکل به آمريکايي سفر ميکنم که پرحرف و شلوغ و دستودلباز و کمي زورگو و خوشگذران است و تا دم مرگ هم مرگش را باور ندارد. چيني که من با لي به آن سفر ميکنم، اما ميترسد. ساکت است و ميترسد. حرف نميزند و ميترسد. با پشتکار و با نظم کار ميکند و ميترسد. چيني که من با لي به آن سفر ميکنم، سرزمين ترسناکي است. حالا آنها با من به کدام ايران سفر کردهاند؟ نميدانم. اما ديگر ترديد ندارم که ما بيرون از سرزمينمان وجودي نمادين هستيم؛ عصاره سرزمينمان هستيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.