هنر متعهد، تلاش برای جهانی زیباتر
عبدالرحمن نجل رحیم- مغزپژوه
همه ما هفته سختی را گذراندیم. سردرگمی، عدم اطمینان و امنیت نسبت به آینده نزدیک، ترس، اضطراب، خطر شعلهورشدن خشونت، همه و همه دستاندرکار بودهاند تا مدارهای آژیرکش مغزهای ما را به کار بیندازند و فعالیت خلاق و چارهاندیش آنها را از کار بیندازند. هماکنون که این سطور را مینویسم، نمیدانم موفق خواهم شد این مطلب را تمام کنم و بتوانم بهموقع آن را برای چاپ در ستون ثابت یکشنبه «مغز اجتماعی»، به روزنامه «شرق» برسانم یا این امر از طریق اینترنت میسر نخواهد بود؟
واقعا نمیدانم که مغزم برای انجام این کار آماده است؟ بیحوصلگی نخواهد کرد و مرا میانه راه ول نمیکند و متوقف نخواهد شد؟ آیا اینترنت وصل خواهد شد و مرا دلگرمتر به ادامه نوشتن و رساندن بهموقع آن به روزنامه خواهد کرد؟ نمیدانم همین الان در حین نوشتن چرا ناآگاهانه و ناگهانی به یاد سکانس ترسناکی از فیلم پرندگان هیچکاک افتادم. وقتی که هجوم پرندگان به شهر در حال اوجگیری است و مردی بیخبر در پمپ بنزین در حال روشنکردن سیگارش است و نمیداند که شعله کبریت او بهزودی روی زمینِ آلوده به بنزین پرتاب خواهد شد و شعلههای آتش ناخواسته همه جا را فرا خواهد گرفت و پرندگان بیشتری را برای هجوم به شهر تهییج خواهد کرد و کاراکتر اصلی فیلم را در کیوسک تلفن بیپناه در مقابل هجوم پرندگان قرار خواهد داد. راستش صبح امروز هم مطمئن نبودم که برنامه از پیش تنظیمشده سمینار مغزپژوهیمان در بیمارستان ایرانمهر درباره «هنر متعهد» بدون حادثه غیرمترقبهای اجرا شود. چون اینروزها همه کارهای ریز و درشت عادی زندگی هم در نبود اینترنت و ارتباطات الکترونیکی با اما و اگر مواجه شدهاند. پرسش جالبی است که امروزه چقدر زندگی ما عوض شده است؟ چقدر اینترنت و ارتباطات سریع در زندگی ما مهم شدهاند؟ چقدر خطر احساس ترس از توسعه خشونت میتواند فلجکننده، گیجکننده و بازدارنده باشد؟ اما در عین حال امروز صبح چقدر حس آرامشبخش و دلگرمکننده داشتم که هواداران وفادار سمینارهای مغزپژوهی اجتماعی آمدند و به سخنرانی جذاب بابک احمدی درباره هنر متعهد گوش دادند. از سخنرانی آخر بابک احمدی عزیز در این سمینارها که درباره «کار روشنفکری» بود، 9 سال! میگذشت. برای خودش هم باورپذیر نبود که زمان چنین تند گذشته است. این در حالی بود که او اولین سخنرانی خود را در جلسات ما 19 سال پیش، درباره «فلسفه هنر و زیباییشناسی هنر» انجام داده بود. بابک احمدی مسائل زیادی درباره تعهد هنری و سیر آن در تاریخ هنر مطرح کرد، ولی آنچه پس از پایان این جلسه با توجه به شرایط حاکم در هفته گذشته، بدون اینکه خودم بدانم در بخش اول ناآگاه مغزم غوغا به پا کرد و حالا در هنگام نوشتن به سطح آگاهی مغزم رسیده است، اين است كه در سخنرانی، بابک احمدی کافکا را نماینده نوعی هنر متعهد مورد علاقه خود دانسته بود. به این صورت درباره کافکا غوغا به پا کرد و هنرمندانه اضطراب گناهآلود بیدلیلی را در مغزم جاری کرد. کافکا از نوجوانی با من بوده است. من با کافکا بزرگ شدم و زندگی کردم تا به امروز رسیدهام. پژواک داستانهای کافکا توصیفی دقیق است از گیرکردن در شرایط ناامن، تاکنون چون نبضی تپشدار و بیدارکننده در اعماق مغزم احساس کردهام. اما این احساس ناامنی ساخته تهدید قدرتهای پنهان و پیدا در زندگی است که مکررا مدارهای ترس و وحشت و اضطراب را در مغزم فعال کرده و میکند. این صدای هنر اعتراض کافکا است که از ورای زمان و مکان بارها و بارها در سلسله اعصابم شنیده میشود. هنری که مخاطب را راحت نمیگذارد و در تلخترین و ناکامترین شکل آن هم امید برای تغییر را فریاد میکند، بدون اینکه فریادی کرده باشد یا شعاری داده باشد. تا اینجا توانستم چیزهایی بنویسم، هنوز از اینترنت خبری نیست. اما چطور نوشته را بهموقع برای چاپ به «شرق» برسانم؟ راهحل جدید: نوشته فوق را پرینت میگیرم و با فاکس به روزنامه میرسانم. شاید شما نیز بتوانید این نوشته آشفته من را بخوانید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.