|

نگاهی به نمایش«هیچ‌کس رو محکم بغل نکن»

مده‌آ؛ متاتئاتری که به شیء بدل شد

سپیده شمس: گاهی پرداختن به موضوعی مشترک در گفتمان تئاتری، نشان از موضوعیت و دغدغه‌های جامعه، درباره آن موضوع است. گاهی نشان از گفتمان‌های بینامتنی و این اندیشه که متنی قدیمی مانند مده‌آ همچنان متنی گشوده است که می‌تواند با متن‌های بازنمودی امروزی‌اش گفت‌وگو کند. اما تکرار مکرر مده‌آهایی در ماه‌های اخیر در تئاتر شهر، با شیوه متاتئاتر و به نظر من بسیار نزدیک به هم ازنظر پیرنگ، روایت، اجرا و شخصیت‌پردازی، جدای از بحث بینامتنی و دغدغه جامعه ایران درباره زنان، شکلی از تولید هنر به‌مثابه تولید کالایی و درنهایت، به‌گفته لوکاچ، شیءشدگی است و این خطری برای آگاهی است که نمی‌تواند سرشت تاریخی و اجتماعی خود را درک کند و به فهمی تکه‌تکه و شیءشده از آگاهی اکتفا می‌کند. گویی تمام تعریف ما از زن و گفتمان زنانه در تئاتر به‌شکلی تزئینی به مده‌ای تعمیم‌داده‌شده به امروزِ زنان ایران خلاصه شده که نگاهی به‌شدت تقلیل‌گرا است. این روزها در تئاتر، آنچه از آگاهی در حوزه زنان است، اغلب به‌شکلی جداافتاده از بافت و زیست بوم و به‌نوعی شیءشده دیده می‌شود که خود نمودی از نگاهی پدرسالارانه و با تحکم است. به این شکل، اثرگذاری و سویه‌های زیبایی‌شناختی و هنری اثر کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر می‌شود و اثر هنری، به‌شکل کالایی و با تکرار همان مکررات پیشین، حسی از شیءشدگی آگاهی و تقلیل‌دادن و کپی‌برداری و تولید انبوه را به مخاطب می‌دهد. در همین چندماه اخیر، حداقل سه اجرا از «مده‌آ» را فقط در تئاتر شهر دیده‌ام که هر سه به شیوه متاتئاتر، مده‌آ را در جریان یک تمرین تئاتر از این متن، دوباره در هیئت زنی بازیگر و امروزی که یا معشوقه همسرش را می‌کشد یا فرزندانش را، اجرا کرده‌اند؛ یکی«مده‌آ» کاری از علی اصغر راسخی راد، نوشته مسعود سمیعی، دیگری «روایت فرزانه از جمعه14آبان» نوشته و کاری از محمد زیگساری که همین ماه پیش اجرا شد و آخرین اجرا، «هیچ‌کس رو محکم بغل نکن» نوشته فاطمه کاظمی و محمدجواد سجادی و کارگردانی سجادی، کاری متعلق به گروه زاوش از اصفهان است که این روزها در پلاتوی اجرا در حال اجراست. این سه اثر در ماه‌های اخیر فقط در تئاترشهر بر صحنه رفته و احتمال بر‌صحنه‌رفتن مده‌آهایی با این شیوه از اجرا و دراماتورژی، در جاهای دیگر هم هست. اما در بین این اجراها، این اجرای آخرین از مده‌آ با شیوه متاتئاتر، «هیچ‌کس رو محکم بغل نکن» به نظر از همه بیشتر به همان گفتمان پدرسالارانه حاکم بر مده‌آ، نزدیک است و سویه‌های پنهان و گفتمان قدرت در رابطه با زنان، در متن مده‌آ، در این اجرا، پررنگ‌تر. چر‌‌اکه از آغاز به جای معرفی شخصیت‌های اصلی بازی «مده آ»، به ما نمادی ازنامِ پدر یعنی قانون را به نام بازپرس معرفی می‌کند که اتفاقا بازپرسی گیاهخوار و عاشق هنر است. همو که بازی مده‌آ را که به قتل معشوقه کارگردان انجامیده است، ادامه می‌دهد و بازیگر مده‌آ را که حالا مدت‌هاست در زندان است، با خشونت، به قتل متهم می‌کند و زمانی که بازیگر مده‌آ، تفهیم اتهام شده و منتظر حکم مرگ است، او را نشانده که برایش سالاد درست کند، او نمادی از پدرسالاری است که مهرداد، کارگردان مده‌آ در نمایش را هم مجبور می‌کند با بازیگر مده‌آ رودررو شود تا آن ویرانی یا شاید کاتارسیس نهایی اتفاق بیفتد. اما متا‌تئاتر که شیوه‌ای خودارجاع نسبت به تئاتر است؛ اجرائی است درباره اجرا که در آن بازنمایی ساختگی از زندگی واقعی در قالب نمایش از بین می‌رود و این‌بار تئاتر به‌شکلی خودآگاه به خود نگاه می‌اندازد و خود را می‌کاود. گاهی در متاتئاتر، اجرا به کاوش در درامی می‌پردازد که به‌طور مثال در یک اجرای تئاتری در جریان است و روح آن درام به‌شکلی جادویی بر تئاتری که در تئاتر در حال رخ‌دادن است، سیطره پیدا می‌کند. اتفاقی دراماتیک که در هر سه این اجراها از مده‌آ افتاده است و اجرا درواقع دارد واقعیتی را که در حال رخ‌دادن است، مؤکد می‌کند و به وسیله تکرار رخداد خیانت در دو زمان و در دل یک تمرین تئاتر، به نوعی سعی در بحرانی‌کردن موقعیت مده‌آ در زمانه خود دارد. در این هر سه اثر، گفتمان زنانه‌ای که پیرامون این داستان هست، شکل نگرفته و همه با دیدی کاملا مردانه و سراسر از خشونت و با منظری از بالا به مده‌آ و مده‌آهای امروزی و به تئاتر و فضای متاتئاتری نگاه می‌کنند. «هیچ‌کس رو محکم بغل نکن»، روایت دختر بازیگری است که در تمرین‌های نمایش مده‌آ به کارگردانی یکی از هم‌دانشگاهی‌هایش، درگیر رابطه عاطفی با کارگردان می‌شود و ورود دختری که قرار است نقش همسر دوم ژازون را بازی کند و در عین حال رابطه عاطفی با کارگردان هم دارد، فضای روانی را برای بازیگر نقش مده‌آ فراهم می‌کند که در لحظه‌ای جنون‌آسا، مهسا را با ضربه‌های چاقو می‌کشد و این‌گونه مده‌ای نمایش را به واقعیت پیوند می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.