در باب اجرای «جمعهکشی» اسماعیل خلج پس از نیم قرن
یادداشتی دیرهنگام بر نمایشی نابهنگام
کیوان مهتدی
تماشاخانه سنگلج از معدود سالنهایی است که هنوز هم حالوهوای تئاتر پیش از خصوصیسازی در آن جاری است. نمایشهای این تماشاخانه نیازی به سلبریتیها برای بازاریابی ندارند و در میان دیالوگهای نمایش نیازی به تکیهکلامهای تکراری برای جذب مخاطب نیست. معلوم نیست این رویه تا کی ادامه خواهد داشت، اما ماه گذشته، نمایش «جمعهکشی» این فضای تئاتری را دوچندان کرده بود. بازیها، دیالوگها، صحنهآرایی و... مانند ماشین زمان ما را به اوایل دهه 50 میبرد؛ یعنی زمانی که جمعهکشی برای نخستینبار روی صحنه رفت و فارغ از نوستالژی دههشصتی «عصر جمعه»، شاهد گوشهچشمی بودیم از پتانسیلهایی که در تئاتر متعارف وجود داشت و امروز دیگر به ندرت شاهد ظهور آن هستیم. بنا بر یک نقلقول مشهور «برای پیبردن به راز کالبد میمون باید انسان را کالبدشکافی کرد». به بیان دیگر، بیش از آنکه نمایش جمعهکشی را نمونه ابتداییتری از کالبد کنونی تئاتر خود بدانیم، ظهور آن بعد از چهار دهه در سپهر کنونی تئاتر بیانگر بسیاری از ظرفیتهای سوختشده در این عرصه است. با توجه به قطعی اینترنت (که خود یکی دیگر از پیامدهای سیاست خصوصیسازی در عرصهای دیگر است)، دانش و اطلاعات لازم برای تحلیلی تاریخی در این زمینه از دسترس خارج شده. فقط به این نکته اشاره میکنم که اسماعیل خلج یکی از اعضای کارگاه نمایش بود؛ کارگاهی که بابت نگاه بیش از حد فرمال خود به تئاتر مورد انتقاد بسیاری از هنرمندان متعهد عرصه تئاتر قرار داشت. اما مشاهده این نمایش در زمینه معاصر تئاتر نهتنها هیچ برداشت فرممحوری به مخاطب القا نمیکند، بلکه از عموم تئاترهای معاصر به مراتب به مشکلات و تناقضات جامعه متعهدتر جلوه مییابد.
کنار هم قرارگرفتن این دو تصویر از سال 1352 و 1398، علاوهبر کلیت تئاتر، درباره جامعه و زندگی جاری ما نیز حرفهای بسیاری دارد. منطق حافظهسازی (خواه فردی و ناخودآگاه و خواه جمعی و با اتکا به ارادهای سیاسی) تلاش میکند تاریخ را مانند ظرفی خالی از توالی رویدادها انباشته کند و در این میان تنها آن لحظاتی واجد اهمیت تاریخی میشوند که در مدح فاتحان این مقطع تاریخی سخن بگویند. اما منطق خاطره این پیوستگی را پاره میکند؛ نمیتوان برای محتوای خاطرات یا ظهور آنها برنامهریزی کرد، نمیتوان آن را باب میل فاتحان سامان داد. خاطره مانند شیرینی مادلن در دست مارسل در رمان «در جستجوی زمان ازدسترفته» میتواند در یکآن ما را غافلگیر کند و تمام لحظات هرز و گمشده را به سپهر اکنون احضار کند. منطق ابزورد یا بهاصطلاح «ابزوردیته ایرانی» نمایش جمعهکشی چنین پیوندی با وضعیت فعلی ما برقرار میکند؛ در این 50 سال همهچیز دستخوش تغییر شده، از تئاتر و هنر متعهد و فرمال گرفته تا تاروپود جامعه و مفاهیم کلی مانند عدالت، آزادی، طبقه زحمتکش و ...؛ حتی آبوهوای این روزهای تهران تغییر کرده و بیشتر به اقلیم بیابانی با روزهای گرم و شبهای سرد شبیه است، اما عصر جمعههای کسالتبار، وقتکشی در روزهای تعطیل، بطالت و ماخولیای ما دستنخورده باقی مانده است. به این اعتبار، جمعهکشی نقطه گریزی در اختیار ما قرار میدهد تا تلاطمها، بیتصمیمیها و تناقضات خود را در چشماندازی 50 ساله مشاهده کنیم. بیشک نکات دیگری نیز از همجواری این دو تصویر به دست میآید؛ برای نمونه، فضای مردانه نمایش و حذف صدا و حضور زنان در این اثر در تضاد با نقش تعیینکننده زنان در تمامی عرصههای اجتماعی، سیاسی و معیشتی امروز ما قرار میگیرد. همچنین حضور پررنگ دو رسانه بهاصطلاح گرم، روزنامه و رادیو، نشان از پیوندهای اجتماعی و عمومی نهفته در همین روابط فروبسته دارد. اما کلیدیترین مفهوم اثر خود «جمعه» است که در طول نمایش بارها در این شعر همسرایی میشود: «جمعهها یکساله، صبح اون بهاره، ظهرش مثل تابستون، عصرش مثل پاییزه، غروبش زمستون». جمعه همان زمان غیرمولد کارگران است که روی صحنه کشیده شده. تعمیرکار دوچرخه بارها از این روز مینالد و آرزوی روزهای کاری را میکند که از صبح تا شام سرش شلوغ باشد تا درگیر افکار خود نشود. اما به مرور میبینیم که در این روز کارگران میتوانند فارغ از تور تنگ مناسبات کاری با هم به گپوگفت بنشینند و مسائل مشترکشان را پیدا کنند. منطق ابزورد در چنین تلاقیگاهی از پوچی محض و تکرار وقایع جدا میشود. جمعهکشی واکنش افراد منزوی به پوچی زندگیهایشان نیست. برعکس، تصویری واقعبینانه و ایجابی از فضایی است که برای خروج از این وضعیت به آن نیاز داریم: همدلی کارگران، مراقبت متقابل آنها از یکدیگر، مرزکشی با کسانی که از رنج آنها بهره میبرند (شخصیت صاحب کافه)، پشتیبانی از یکدیگر در نهایت بیان رنج مشترک خود در غروب جمعه که دستکمی از زمستان ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.