فناوری اطلاعات در گذر از پل آموزش و پرورش
گریزی بر دسترسی به آموزش باکیفیت
در این روزها که با قطعی فراگیر اینترنت روبهرو هستیم شاید موضوع ICT و تأثیرگذاری آن بر دسترسی همگانی به آموزش باکیفیت حرفی برای گفتن نداشته باشد اما در این نوشته با مرور فعالیتهای آموزش و پرورش کشور در حوزه فناوری اطلاعات به اهمیت جایگاه این موضوع پرداخته و به تببین این مسئله میپردازیم که پافشاری بر این مهم چگونه میتواند ما را از فقر فرهنگی و اقتصادی عبور دهد. همزمان با امضای برنامه عمل آموزش برای همه (EFA) سازمان ملل، برای سالهای 2015 تا 2030، نشستی در کینگدائوي چین برگزار شد که به نقش ICT در تحقق اهداف آموزش برای همه اشاره میکرد. در این نشست که اولین نشستی بود که به این موضوع میپرداخت، وزرای آموزش و پرورش معاهدهای امضا کردند که بر مبنای آن متعهد میشدند از سال 2015 تا 2030 شرایطی را در آموزش کشورها فراهم کنند. این شرایط را میتوان به این شکل فهرستبندی کرد: اولین شرط، دسترسی است. وزرای آموزش و پرورش متعهد شدند با بهکارگیری فناوری اطلاعات، موضوع دسترسی را در آموزش و پرورش برای همه دانشآموزان فراهم کنند. یکی از محورهای استفاده از ICT برای دستیابی به اهداف STG است که اهداف توسعه پایدار است. هدف چهارم توسعه پایدار تحقق آموزش برای همه دانشآموزان مستقل از جنسیت، روستایی یا شهری بودن یا انواع تمایزهاست. موضوع دوم بهکارگیری ICT برای افزایش دسترسی به آموزش برای دختران و پسران است. باید بستری فراهم کرد تا بتوان این فناوری را بهخصوص به مناطق روستایی و دورافتاده منتقل كرد. دختران معمولا بهخصوص در چهار استان کشور تفاوت قابل توجهی دارند که فناوری باید کمک کند به اینکه بتوانیم دسترسی را برايشان فراهم کنیم. نکته سوم که بسیار مهم است دسترسی به محیط یادگیری محیط الکترونیکی تا سال 2030 برای همه است. فناوری اطلاعات باید کمک کند تا محیط یادگیری الکترونیکی در مدارس تا سال 2030 برای همه فراهم شود. موضوع دسترسی همراه باکیفیت، بحثی است که معمولا در همه اصناف به آن توجه میشود و آموزش و پرورش نیز باید به آن توجه کند. در واقع ICT باید با امکاناتی که در اختیار فناوری اطلاعات میگذارد عامل ارتقاي کیفیت یادگیری باشد. یعنی چندرسانهایبودن، خودمدیریتیبودن، دردسترسبودن، تعاملیبودن و بسیاری از ویژگیهای دیگر میتواند به این هدف کمک کند. ICT و مهارت شهروندی همچنین مهارت ICT بهعنوان مهارت شهروندی و عمومی باید مورد توجه قرار بگیرد که آمادهسازی بستر آن نیز برعهده آموزش و پرورش است. به همین دليل در تحولی که در چند سال اخیر اتفاق افتاد، كتابي در دوره ابتدایی و دوره اول متوسطه تحت عنوان فناوری اضافه شده است که 50 درصد محتوای این کتاب به تربیت مهارتهای ICT برای تحقق دولت الکترونیک و برای تربیت شهروند عمومی مجهز به مهارتهای ICT پرداخته است. درنهایت معاهدات تلفیق فناوری اطلاعات در فرایند یادگیری و یاددهی است. در کاربردهای فناوری اطلاعات که در معاهده است و باید برای اجرای آن تلاش شود بر پوشاندن شکاف آموزشی تأکید شده است. از اینرو به شکاف آموزشی از دو منظر توجه میشود: یکی از منظر دسترسی به ICT و دیگری استفاده از ICT. در ایران دسترسی تا حد زیادی فراهم شد، اما استفاده از دسترسی هیچگاه محقق نشد. اگر تفاوت در دسترسی بین مناطق محروم و مناطق برخوردار وجود داشته باشد، طبیعی است که توسعه فناوری اطلاعات، شکاف دیجیتالی را بین مناطق مختلف آموزش و پرورش کشور توسعه و افزایش میدهد. اگر دسترسی فراهم شد، امکان استفاده از ICT باید گام دوم باشد. نکته بعدی شکاف در سطح ملی است. در بین مناطق کشور تمایزهایی داریم، بنابراين توجه به مناطق محروم در تجهیز و توسعه میتواند مانع این شکاف شود که در سطح ملی، روستاها و شهرستانها از یک مزیت برخوردار باشند. شکاف در سطح بینالمللی نیز میتواند باعث شود در سطح جهانی فاصلهای داشته باشیم که به توسعه شکاف دیجیتال بین ما و جهان دامن بزند. در این زمینه اولویت تجهیز از منابع دولتی به مدارس محروم در مناطق روستایی است. در مناطق شهری معمولا با مشارکت اولیا این اتفاق میافتد. اما منابع دولتی به مناطق روستایی تخصیص پیدا میکند. همچنین اجرای طرح USO بايد با همکاری وزارت ارتباطات فراهم شود که در این زمینه سه برنامه مورد توجه قرارگرفته است. یکی راهاندازی آموزش الکترونیکی نیروی انسانی و معلمان روستایی است که خوشبختانه در برنامه درسی جدید دانشگاه فرهنگیان مهارتهای عمومی ICDL جزء پیشنیازهای ورودی دانشجویان قلمداد شده و بهکارگیری فناوری اطلاعات در فرایند یادگیری و یاددهی، تولید محتوا، بهکارگیری در حوزه درسی خاص جزء دروسی است که دانشجویان در این دوره میگذرانند. خوشبختانه چون این دانشجویان به مناطق روستایی میروند، نیروهایی هستند که دانش و مهارت کافی را دارند و میتوانند این شکاف دیجیتالی را کاهش دهند. مسئله دیگر راهاندازی سامانه آموزش از راه دور برای مناطق روستایی است که در این سامانه با استفاده از ظرفیت فناوری جدید تلویزیونهای تعاملی و رسانههای تعاملی که زیرساختهایش در کشور فراهم شده، از طریق IPTV و محتوای الکترونیکی هم که بخش سوم USO هست، میتوانیم محتوا را هم تولید کنیم تا در این زمینه از شکاف دیجیتال جلوگیری کنیم. فناوریهای جدید و تغییر ساختار اجتماعی در 30 سال اخیر ساختار اجتماعی ایران تغییر کرده است. در این 30 سال از یک ساختار روستایی که بیش از 60 درصد جمعیت، ساکن روستا و کمتر از 40 درصد ساکن شهرها بودند، به ساختاری رسیدهایم که هماکنون 27 درصد جمعیت ساکن روستا و بقیه ساکن شهرها هستند. هرم نیروی انسانی در کشور هم دچار تغییر شده است و فناوریهای جدید تأثیر بسیار زیادی در مهارتآموزی افراد به وجود آورده است؛ بنابراین نیازمند هستیم که نظام آموزشی و امکاناتی که داریم، با تحولاتی که در پیش است و اتفاق افتاده است، تطبیق پیدا کند. برای این کار، هم نیازمند تحول در سیاستگذاری آموزشوپرورش و آموزش عالی هستیم و هم نیازمند تغییر تعامل بین دانشآموز، معلم و مدرسه که با استفاده از ابزارهای جدید، حاصل میشود. با توجه به بررسیهای انجامشده، در تمام ابزارهایی که در اختیار ما قرار گرفته است، موضوع استفاده از فناوری اطلاعات از آن نظر که هم تحول را مدیریت میکند و هم امکانات را به صورت گسترده در اختیار جامعه قرار میدهد، بیشترین نقش را تاکنون داشته است. ساختار جمعیتی کشور هنوز یک جامعه بسیار جوان است. نزدیک به 70 درصد جمعیت بین 30 تا 35 سال قرار گرفته است. امکانات آموزشی و مهارتآفرینی برای این مجموعه بهعنوان یک مولد ثروت باید در دستور کار استراتژیک کشور قرار گیرد. با مطالعه بسیاری از کشورهای دنیا، در سه دهه اخیر که اقتصادهای نوظهور دانشبنیان داشتهاند، به این نتیجه میرسیم که تکیه آنها بر دانش و مهارت بوده است. تغییرات تکنولوژی باعث شده یک نفر در مدت کوتاهی مجبور باشد که مهارتهای متفاوتی را تجربه کند و امکان ندارد که با چنین ساختارهای سنتی موجود به این سطح برسیم. حال باید پرسید که برای رسیدن به این سطح مدنظر چه باید کرد؟ سه عنصر بسیار مهم در این زمینه عبارتاند از: 1- نهاد آموزش شامل مدرسه و فرایندها، 2- معلم 3- امکاناتی که در نظام آموزشوپرورش هست. این سه عنصر باید به صورت مدرن و منصفانه در کشور در دسترس قرار بگیرد تا بتوانیم شاهد تغییر باشیم. نظام آموزشوپرورش ما در شرایط فعلی با ابزارهای تکنولوژی جدید در کنار سیاستگذاریهای درست میتواند نقش بسزایی در کاهش محرومیتها داشته باشد. به طور مثال فردی که امکان دسترسی به آزمایشگاه ندارد یا اینکه در سیستمهای دولتی بدون حمایتهای آموزشی قوی تحصیل میکند، در سطح عمومی مجموعهای از ابزارهای تکنولوژی در اختیارش قرار میگیرد که آن محرومیتها را تا حدودی جبران میکند. تعلیم و تربیت هوشیار با ابزار فاوا نکتهای که معلمان باید به آن توجه کنند، این است که دانشآموزان را برای مهارتها و امکاناتی آموزش دهند که برای آینده باشد؛ تا برای شرایط پیشرو و چیزهایی که خلق نشده، مهارت پیدا کنند. همچنین در این مسیر نیازمند این هستیم که در شیوههای آموزشی تفاوت دانشآموزان را ببینیم. آموزش برای انواع دانشآموزان با خلقوخوهای متفاوت، تدوین روابط معلم و شاگرد، امکان آموزش مستمر در طول زندگی و امکان استفاده از ابزارهای جدید که بتواند مهارتها را به صورت تصویری به مخاطب منتقل کند. در میان همه این فعالیتها، ارزشها و اصول در هر جامعه، پایه و محور همه تصمیمات است. با رعایت این اصول بهراحتی میتوانیم دیگر مهارتها را در جامعه در اختیار قرار دهیم. انتظار ما این است که با یک سازوکار منظم و حرفهای در مدارس با معلمان حرفهایتر، تعلیم و تربیت هوشیار و امکانات شبکهای گسترده، دانشآموزانی را آموزش دهیم که خودشان مهارتآفرینی کنند. در این شرایط در واقع تمام مراحل آموزش اعم از ارائه درس، اجرای تمرین، تماس تیمی و گروهی، واکنشهای دوجانبه و چندجانبه با امکانات تکنولوژی امکانپذیر است. فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) ابزاري بسیار کارآمد و بهعنوان یک فرصت توسعهمدار است. فناوری اطلاعات و ارتباطات محور توسعه است و در همه ابعاد زندگی اثر دارد؛ اما هنوز به جایگاهی نرسیده است که مردم یا مسئولان از آن راضی باشند. آموزش نیز در جامعه ما امری مهم و ارزشمند است. اینکه کشور ما در بهرهگیری از تکنولوژی در جایگاه 126 جهان ایستاده است، اتفاق خوبی نیست و سیاستهای آموزشی ما را زیر سؤال میبرد. این در حالی است که اگر در اخذ شهریه از اولیای دانشآموزان، رتبهبندی صورت گیرد، کشور ما در مقام نخست قرار میگیرد. هنوز در ایران بحثهایی مانند اینترنت پاک و اینترنت ناپاک، مضرات اینترنت و... مطرح است. همه به این موضع واقفاند که اینترنت مضراتی دارد؛ کمااینکه برق و گاز هم مضراتی دارند و میتوانند منجر به کشتهشدن افراد شوند؛ اما هیچ سمیناری درباره استفادهکردن یا نکردن از گاز برگزار نمیشود. عده کمی از جامعه به این باور رسیدهاند که فناوری اطلاعات و ارتباطات برای پیشرفت جامعه ضروری است؛ بنابراین اولین گام در توسعه فناوری اطلاعات، فرهنگسازی است. زمانی که همه جامعه به این باور برسند که استفاده مناسب از تکنولوژی در پیشرفت جامعه ضروری است، به نقطه مثبتی رسیدهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.