|

بن‌بست گفت‌وگو

کارل اشمیت حقوق‌دان، نظریه‌پرداز سیاسی و فیلسوف آلمانی و یکی از چهره‌های مهم و تأثیرگذار نظریه سیاسی و حقوقی قرن بیستم بود که مورد توجه متفکران و فیلسوفان بسیاری، از چپ تا راست، قرار گرفت: از جمله والتر بنیامین، لئو اشتراوس، فریدریش هایک، ژاک دریدا، یورگن هابرماس، هانا آرنت، جورجو آگامبن، آنتونیو نگری، اسلاووی ژیژک و بسیاری دیگر. او به‌عنوان متفکری دست‌راستی ساختمان نظریه خود را بر اصل «ضرورت سوگیری» و «پرهیز از بی‌طرفی» بنا کرد و اغراق نیست اگر بگوییم کل پروژه فکری او در گرو این اصل است. او در یکی از مهم‌ترین رساله‌هایش، «مفهوم امر سیاسی»، که توجه بسیاری از متفکران رادیکال چپ را نیز جلب کرد، با تکیه بر همین اصل نظریه «دوست- دشمن» را مطرح و لیبرالیسم را با رویکردی الهیاتی- سیاسی از ریشه نقد می‌کند. او را هابز دوران جدید و نیز پدرخوانده فلسفی نازیسم می‌دانند. اشمیت در ایران نیز متفکری شناخته‌شده است و بسیاری از آثار او به فارسی ترجمه شده‌اند، هرچند کم نیستند ترجمه‌های مغلوط و غیرقابل استفاده از آثار او. به تازگی یکی دیگر از مهم‌ترین آثارش به فارسی ترجمه شده: «رمانتیسیسم سیاسی». البته نسخه فارسی کتاب نیاز به ویرایش دارد. این کتاب یک پژوهش تاریخی است که همچون سایر آثار اشمیت نقد سیاسی بنیادینی ارائه می‌کند. «رمانتیسیسم سیاسی» را ستیزه‌جویانه‌ترین کتاب اشمیت می‌دانند. او در کتاب حاضر از مفهومی از عمل سیاسی دفاع می‌کند که استوار است بر مفاهیم خیر و شر، عدالت و بی‌عدالتی و حمله به انفعال سیاسی که معلول تجربه رمانتیسیسم سیاسی است. مباحث اصلی کتاب پیش‌زمینه‌ای است برای حمله اشمیت به رمانتیسیسم سیاسی و شاعرانه‌سازی ستیزهای سیاسی. او در نقد خود حمله‌ گسترده‌ای نیز به بورژوازی اروپایی می‌کند. کتاب با نقد نظریه عامه‌پسند رمانتیسیسم آغاز می‌شود. سپس اصول اساسی جنبش رمانتیک از ریشه نقد می‌شود. تأکید کتاب بر بنیان متافیزیکی رمانتیسیسم است و اینکه به همه حوزه‌های فرهنگ جنبه زیبایی‌شناختی می‌دهد. کتاب حاضر سه محور اصلی دارد: 1) حمله به مفاهیمی که ریشه‌های جنبش رمانتیک بدان نسبت داده می‌شوند. 2) حمله به رمانتیسیسم سیاسی که شامل حمله گسترده‌تر به بورژوازی جدید اروپایی است. اشمیت بورژوازی جدید اروپایی را طبقه‌ای می‌داند که آغوشش را بر رمانتیسیسم باز می‌کند و در نتیجه با تبدیل جدل سیاسی به گفت‌وگویی بی‌پایان که در آن آسان‌گیری بر خود، مانع تصمیم‌گیری‌های سیاسی درست می‌شود، از نظم اجتماعی لیبرال سیاست‌زدایی می‌کند. او بورژوازی جدید را حامل تاریخی جنبش رمانتیک می‌داند. 3) دفاع او از محافظه‌کاری سیاسی و رد این نگرش که رمانتیسیسم سیاسی ذاتا با رمانتیسیسم پیوند دارد. به باور اشمیت، رمانتیک سیاسی نه با موقعیت‌ها بلکه با زیبایی‌شناسی ارتباط دارد. البته اشمیت در مقام یکی از دشمنان رمانتیسیسم مخالف این دیدگاه است که رمانتیسیسم سیاسی با محافظه‌کاری پیوند دارد. تحلیل اشمیت از جنبش رمانتیک با نقد سه مفهوم از رمانتیسیسم آغاز می‌شود. 1) رمانتیسیسم را نمی‌توان با گردآوری واقعیت‌ها یا مصنوعاتی که - چون ویژگی‌های مشخص مشترکی دارند - به رمانتیک‌بودن مشهورند با آوردن نمونه تعریف کرد. یعنی، نمی‌توان گفت که جوامع ابتدایی، خرابه‌های باستانی، اشعار غنایی، ترانه‌های عاشقانه یا قرون وسطی ذاتا رمانتیک‌اند. 2) رمانتیسیسم را نمی‌توان با ارجاع به وضعیت صرفا روان‌شناختی تعریف کرد. یعنی، رمانتیسیسم را نمی‌توان با صفت‌های عاطفی، معصومانه، عشق به ماجراجویی و... شناخت. 3) نفی مفهوم دوگانه از رمانتیسیسم. اشمیت تأکید دارد این فرض که رمانتیسیسم را بتوان برحسب ویژگی‌های مشترک فرهنگ مسیحی و فرهنگ ادبی آلمانی اواخر قرن هجدهم تعریف کرد، مسخره است. او این دیدگاه‌ها درباره رمانتیسیسم را سرسپرده رئالیسمی ساده‌لوحانه می‌داند که فرض می‌کند واقعیت‌ها یا مصنوعاتی مستقل از اینکه چطور متصور یا تجربه می‌شوند، ذاتا رمانتیک‌اند. از این‌رو، تأکید دارد تحلیل درست درباره رمانتیسیسم را باید از زاویه نمودهای خاص موضع آن در برابر جهان آغاز کرد. او معتقد است رمانتیسیسم را بیش از آنکه با ارجاع به مجموعه‌ای از عینیات مشخص، واقع‌گرایانه تعریف کنند، برحسب موضوع یا شخص رمانتیک به صورت استعلایی تعریف کرده‌اند. همچنین تأکید دارد که راه شناخت دیدگاه متافیزیکی تحلیل رمانتیسیسم نه به صورت انتزاعی بلکه پژوهش درباره اوضاع عینی آن نوع از زندگی است که تعهدات رمانتیسیسم در آن نمود پیدا می‌کند. او پیش از تحلیل نظام‌مند رمانتیسیسم سیاسی، پیشنهاد می‌کند که این پدیده را با بررسی آنچه کردار رمانتیسیسم سیاسی می‌نامد تشریح کنیم. او این کار را با استناد به شیوه تفسیر رمانتیسیسم سیاسی در آثار فردریش شلگل و آدام مولر انجام می‌دهد. اشمیت بر این باور است که رمانتیسیسم سیاسی سیاست را شاعرانه می‌کند و به همین دلیل موضوعات سیاسی چیزی نخواهند بود جز موقعیتی برای جولان تخیل زیبایی‌شناختی. در نظر او، ستیزه‌های سیاسی به تقابل‌های زیبایی‌شناختی برگردانده می‌شوند. او مدعی است که سیاست در نهایت با ضرورت تصمیم‌گیری برای تشخیص درست و نادرست، عادلانه و ناعادلانه، سروکار دارد. اشمیت مشغله خاص رمانتیک سیاسی را نقد می‌بیند و مباحثه و گفت‌وگو را رسانه‌ای می‌داند که رمانتیک با آن سیاست را شاعرانه می‌کند و وسیله‌ای می‌داند که با آن تخیل رمانتیک با ارزش‌های سیاسی بازی می‌کند، از آنها ملغمه‌ دیدگاه‌ها یا احساسات را می‌سازد و دیدگاه مخالف را میان آنها به حالت تعلیق درمی‌آورد، با چیزی که فراتر از جهان ستیز سیاسی واقعی است. درنتیجه، موضوعات سیاسی فرصتی می‌شود برای چیزی که سیاسی نیست و بدین‌ترتیب، گفتار سیاسی تبدیل می‌شود به مباحثه‌ای که ملاحظات زیبایی‌شناختی و عاطفی بر آن مسلط است: «سیاست می‌شود گفت‌وگویی ارضاکننده از منظر زیبایی‌شناسی و گریزگاه و مایه سرگرمی». او معتقد است در گفت‌وگوی بی‌پایان رمانتیسیسم سیاسی هرگز تصمیمی سیاسی گرفته نمی‌شود. هیچ تعهد و مسئولیتی پذیرفته نمی‌شود و تغییری در واقعیت سیاسی به وجود نمی‌آید و هیچ اتفاقی نمی‌افتد. دیدگاه‌ها بیان می‌شوند، نه برای نتایج عملی. در واقع، گفت‌وگو وسیله‌ای می‌شود برای ارضای زیبایی‌شناختی کنشگر سیاسی. به باور اشمیت، گفت‌وگوی رمانتیک سیاسی باید نامتناهی باشد، چون نهایت آن یا به ستیز سیاسی پایان می‌دهد یا به مفاهیم متضاد درست و غلط در مواضع سازش‌ناپذیر متقابل. ادعای اینکه ستیز را می‌توان پایان داد، واجد اصلی است استوار بر اینکه درست و غلط را می‌توان از هم متمایز کرد. ادعای اینکه به ستیز نمی‌توان پایان داد، استوار است بر این اصل که فیصله‌دادن به آن را می‌توان ناممکن جلوه داد. به نظر اشمیت، در هر دو صورت رمانتیک سیاسی ناچار است وجود هنجاری را بپذیرد که مستقل از بازی تخیل‌اش است و این بدان معناست که دیگر رمانتیک نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.