پیامدهای اجتماعی قطع اینترنت
پیام افشاردوست*
تحریم از جمله مفاهیمی است که از ادبیات روابط بینالملل فراتر رفته و به یکی از مؤلفههای تأثیرگذار زندگی روزمره هر ایرانی تبدیل شده است. هر روز از کلمه تحریم در نانوایی، میوهفروشی و مکانیکی استفاده میشود و بسیاری از تغییرات و حتی ثباتهای موجود در رویدادهای روزانه را بر بستر آن تبیین میکنند. نایاببودن بسیاری از کالاهای ضروری، افزایش قیمتها و کیفیت پایین اجناس موجود در بازار برخی از این رویدادهاست. تحریم نه در زندگی روزمره بلکه در مرگ ما ایرانیان نیز حضوری جدی دارد. بسته به اینکه به کدام طبقه اجتماعی تعلق داشته باشیم، حداقل دو صورت مختلف تحریم را میتوان از هم تمییز داد؛ صورت مأنوستر همان است که دولت آن را «تحریم ظالمانه علیه مردم ایران» توصیف میکند؛ یعنی تحریمی که از سوی نهادها و قدرتهای بینالمللی به دلایل مختلف اعمال میشود. تحریم بانکی را که بهتازگی از سوی آمریکا اعمال شده، میتوان گل سرسبد این تحریمها دانست. استفاده از اصطلاح «تحریم» در زندگی روزمره ما بیشتر بر همین معنای اخیر ناظر است؛ اما صورت دیگر تحریم همان است که از آن با عنوان «خودتحریمی» یاد میکنند. این نوع از تحریم با ممنوعیت واردات کالاهای خارجی به بهانههای مختلف بر مصرفکنندگان داخلی تحمیل میشود. عمدهترین توجیه خودتحریمی رونق تولیدات داخلی و فراهمکردن شرایط لازم برای رقابت با کالاهای خارجی است. داستان خودتحریمی بحث مفصلی میطلبد که در اینجا مدنظر ما نیست. همینقدر اشاره کنم که ازآنجاکه در بسیاری از زمینهها تولیدات داخلی کفاف تقاضای بازار را نمیدهد، راه واردات اندکی باز میشود؛ اما هرکسی نمیتواند در این واردات سهیم شود و تنها افرادی که اهلیت آنها احراز شود میتوانند این زحمت را تقبل کنند. گاهی هم افرادی که اهلیتشان احراز شده، بیشتر از ظرفیت خالی بین تقاضای بازار و تولید داخلی توان دارند و با واردات بیرویه به جنگ تولیدکنندگان داخلی میروند. حال سؤال اینجاست که پس آن ممنوعیت چه بود و این رقابت چیست و قاعده کدام است؟ به این ترتیب یک نوع از تحریم از سوی بیگانگان و یک نوع از تحریم از سوی دولت بر مردم وارد میشود و آنها را در تنگنا قرار میدهد. یکی به بهانه رعایتنکردن قوانین بینالمللی از سوی دولت، کشور را تحریم میکند و دیگری به بهانه حمایت از تولیدکننده داخلی، هزینه بهرهمندی از کالای باکیفیت را بسیار بالا میبرد. مردم اندوه ناشی از این تحریمها را هر روز در قالب ناله، غُر و درد دل در اتوبوس و مترو و کوچه و خیابان با هم ردوبدل میکنند.چند سالی است که فضای مجازی بستر مناسبی را برای این قبیل خودابرازیها در قالب گروههای خانوادگی و دوستی فراهم کرده است. البته در فضای مجازی کارهای دیگری هم میکنند؛ امرار معاش میکنند، بازی میکنند، دوست میشوند، دشمنی میکنند و خلاصه خیلی کارهای دیگر که ذکر جزئیاتش در اینجا ممکن نیست. میتوان گفت اینترنت و فضای مجازی در جامعه امروز ایران بار بسیاری از نداشتههای فضای حقیقی را به دوش میکشد؛ کاستیهایی که محصول تحریمهای داخلی و خارجی است و تنها در فضای مجازی، هرچند گاهی بهصورت موقتی ، التیام مییابد. ما عرصه زندگی حقیقی و منازعه برای آنچه مطلوب میپنداریم را واگذار کردهایم و به درون فضای مجازی خزیدهایم.اکنون چند روزی است که خود اینترنت و فضای مجازی هم قطع شده است، به این معنا که دولت جلوی ورود و خروج اطلاعات از طریق فضای مجازی را گرفته و مردم تنها حق دارند از اطلاعات و اینترنت داخلی استفاده کنند. برخی از کسبوکارها خوابیده، مبادلات قطع شده و همه از هم میپرسند امروز در شهر چه خبر بود؟ خیابان و مترو و اتوبوس بار دیگر تنها تبادلگاه اطلاعات شدهاند. به عقیده من این لحظه مهمی در تاریخ ما ایرانیان است؛ لحظهای که حق برخورداری از زندگی مجازیِ برابر با همه انسانهای دنیا که جبران نداشتههای زندگی حقیقی را میکرد، از ما سلب میشود و نسخه جایگزین در اختیارمان قرار میگیرد. شاید روزی تولیدکنندگان اینترنت داخلی مانند شرکتهای خودروسازی آنقدر قدرتمند شوند که واردات در این حوزه را هم محدود کنند.
*دبیر انجمن علمی جامعهشناسی دانشگاه تربیت مدرس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.