دنا، نگيني درخشان بر تارک اَبَرسِن
محمد مهدی گوهری: ر شتهکوه اَبَرسِن (زاگرس) از قفقاز آغاز ميشود و پس از عبور از کردستان عراق، پيکره اصلي آن در ايران استقرار مييابد و بالهاي حياتبخش خود را تا کرانههاي خليجفارس و تنگه هرمز ميگسترد. ابرسن يکي از مهمترين ذخيرهگاههاي گياهان ايران - توراني و زيستگاه متنوع جانوران و 40 درصد آب شيرين و تجديدپذير کشور است. همين مزيتها شرايطي را به وجود آورده تا از ديرباز در پهنه وسيعي از جنوب غرب و جنوب کشور، کهنترين تمدنهاي بشري در آن زيستبوم تشکيل شوند. استقرار اَبَرسِن از شمال غرب به سوي جنوب شرق است و به سه بخش شمالي، مرکزي و جنوبي تقسيم ميشود. رشتهکوه دنا بخش مهمي از رشتهکوه ابرسن مرکزي است و نقش بسزايي در ايجاد تعادلات اکولوژيک جنوب غرب کشور ايفا ميکند. دنا مانند ديواري عظيم، بين مرزهاي چهار استان همجوار حائل شده است. اقليم دنا آميزهاي از ميراث طبيعي جهان است و همين ويژگي موجب شده از هزارههاي پيشين در صدر سکونتگاههاي ديرينه بشري قرار گيرد و شاهکارهاي خلاقيت و دانش بشري در آن زيستناحيه شکل بگيرد. وجود ارتفاعهای گوناگون در دنا و تنوع آبوهوايي ناشي از آن، منجر به پيدايش بومناحيههاي مختلف و ارزندهاي در عرصه محدود آن بومسازگان شده است. همين مزيت سبب شده در کنار شکلگيري مراکز اجتماعي و همچنين تنوع اقوام در نقاط مختلف دنا، آن اقليم از افزايش تنوع رويشگاههاي گياهي و زيستگاههاي جانوري درخور توجهي نیز برخوردار شود و متأثر از آن، ترکيب پيچيده ارزشمندي از تنوع گونههاي گياهي و جانوري در آن زيستبوم به وجود آيد. بيش از 20 سال است که رشتهکوه دنا تحت مديريت استحفاظي سازمان حفاظت محيط زيست قرار دارد. اين رشتهکوه زيستگاه 169 گونه جانوري، شامل 26 گونه پستاندار، 39 گونه دوزيست، 20 گونه آبزي و 84 گونه پرنده است که نشاندهنده تنوع و غناي زيستي آن است. بااينحال و با توجه به ارزشهاي گرانسنگ رشتهکوه دنا، اين بومسازگان پراهميت، چندي است دچار مشکلات اقتصادي و اجتماعي شده است که بخش وافري از آن به دليل بروز تعرضهای مکرر به ارزشهاي محيطي و منابع پايه آن است. تا 30 سال گذشته، دنا بخشي کمترشناختهشده از ايران بود؛ اما با انجام تحقيقاتی کامل، اين منطقه و ارزشهاي آن براي ايرانيان شناخته شد. براي اطلاع از ارزشهاي رشتهکوه دنا و طرح شناسايي آن، پاي صحبتهاي يکي از افراد حاضر مؤثر در اين طرح مينشينيم. بهمن ايزدي، از پيشکسوتهاي محيط زيست ايران است که پروژههاي تحقيقاتي فراواني در طبيعت ايران انجام داده. گفتوگوي او با «شرق» را در ادامه ميخوانيد.
شما علاوه بر فعاليتهاي تحقيقاتي که در لوت انجام دادهايد، پروژههايی تحقيقاتي نیز در منطقه دنا داشتهايد، کمي درباره پروژه شناسايي دنا صحبت ميکنيد که کار به چه شکلي انجام شد؟ در سال ۱۳۷۶ با شروع طرح پژوهش و شناسايي رشتهکوه دنا، به آرزوي ديرينهام که از دوران نوجواني به آن فکر ميکردم، رسيدم و آن شناسايي رشتهکوه دنا در بخش زاگرس (اَبَرسِن) مرکزي بود. ارتفاعات بلند رشتهکوه دنا و بخشهايي از ارتفاعات مرتفع زردکوه و مناطق اطراف آن، در ابرسن مرکزي واقع شده است؛ اما بخش وسيعي از آن در منطقه دنا واقع شده است. تا آن زمان به دليل انجامندادن پيمايش محيطي و کمبود اطلاعات، اکثرا فکر ميکردند در منطقه دنا فقط چهار يا پنج قله بالاتر از چهار هزار متر وجود دارد و به اين لحاظ از ديرباز در اکثر صعودهاي گردشگري ورزشي يا کوهنوردي که در آن منطقه اجرا ميشد، اکثر کوهنوردان به قله حوضدال شمالي از مبدأ شهر سيسخت صعود ميکردند. شايان ذکر است در آن زمان هيچگونه برنامه مطالعاتي و پژوهشي درباره سطوح ارتفاعي مختلف دنا و راههاي دسترسي به آنها انجام نشده بود و همچنان با نبود اطلاعات کافي روبهرو ميشديم. با توجه به اينکه از اوان نوجواني با رشتهکوه دنا آشنايي داشتم، از ساير کوهنوردان و متخصصان طبيعت دعوت به همکاري کردم. وقتي در سال ۷۶ طرح پژوهش و شناسايي دنا را آغاز کرديم، حدود صد کوهنورد، اکولوژيست و کارشناس محيط زيست با ما در اين طرح همراه شدند. با توجه به شناختي که از منطقه دنا داشتم، فکر ميکردم در يک یا دو سال کار تمام شود؛ اما کار در ارتفاعات بسيار سخت بود و عملا اين کار حدود هفت سال طول کشيد. ما در اين پروژه ۱۶ تن بار به ارتفاعات حمل کرديم. برنامه پيمايش علمي- عملي دنا به اين شکل بود که گروههاي تحقيقاتي از روستاهاي کوهپايه تا ارتفاع دوهزارو 500 متري رشتهکوه دنا را يک تيم و از ارتفاع دوهزارو 500 متر به بالا تا حدود سههزارو 600 متر را تيمهاي ديگر کار پژوهش انجام ميدادند و از ارتفاع سههزارو 600 متر به بالاتر تا ارتفاع بالاي چهارهزار متر را ساير همنوردان در امر شناسايي مشارکت ميکردند. اين کار مخاطرات زيادي براي ما داشت؛ از جمله گيرکردن زير بهمن و سختي کار در ارتفاع. ما با مطالعه توپوگرافي و سطوح ارتفاعي کروکي ميکشيديم و متعاقبا اين نقشهها را تلفيق ميکرديم تا نقشه اصلي و ساخت پيکره رشتهکوه دنا را به دست بياوريم. همچنین براي اينکه کار به تعويق نيفتد خيلي از برنامه عملي شناساييها را در زمستان انجام ميداديم. ما توانستيم اولين نقشه کامل و جامع دسترسي به رشتهکوه دنا را که داراي ۵۱ قله فراتر از چهار هزار متر است، شناسايي و در سال ۸۲ چاپ و منتشر کنيم. اين نقشه توسط دکتر فولر که در آن زمان رئيس دفتر بخش جغرافيايي سازمان ملل بود در سفر به ايران مشاهده شد و با استفاده از اطلاعات آن به برخي از قلل دنا صعود کرد. پس از آن وي با صدور نامهاي خطاب به رئيس وقت UNDP در ايران نقشه دنا را يکي از کاملترين نقشههاي موجود توصيف کردند و بسيار خوشحال بودند که اين نقش توسط کوهنوردان و مردم بومي ايران تهيه شده است. ايشان دو برگ نقشه را از ما گرفتند و آنها را در بخش جغرافياي سازمان ملل نصب کردند. پس از تهيه نقشه سطوح ارتفاعي منطقه چه اقداماتي براي شناسايي و حفاظت از دنا انجام شد؟ بعد از شناسايي سطوح ارتفاعي به مطالعه اکولوژي و ژئومورفولوژي بوم ناحيههاي مختلف دنا پرداختيم و پس از پيبردن به ارزشهاي ژنتيکي دنا، به بررسي عواملي که بومسازگان دنا را تهديد ميکرد پرداختيم. عمده تهديدات از جانب دولت بر اثر اجراي پروژههاي عمراني و از جانبي ديگر جوامع محلي بودند. بنابراين براي مقابله با عوامل تخريب و تهديد دنا، در آن موقع طرحي با نام توانمندسازي جوامع محلي با رويکرد معيشت جديد پايدار را اجرا کرديم و در آن کارگاههاي آموزشي متعدد را چند سال برگزار کرديم و براي مردم بومي از اهميت و مزايايي که گياهان، درختان و طبيعت و اکولوژي براي آنها دارند، گفتيم و آموزش داديم؛ اين فعاليتها از سال ۷۸ آغاز شد. ما تلاش کرديم مردم محلي را از ضررهايي که از آسيبرساندن به طبيعت به خود آنها باز ميگردد آگاه كنيم. من و کارشناسان کانون سبز فارس حدود ۱۵ سال در منطقه دنا فعاليتهاي تحقيقاتي و آموزشي انجام داديم. اين آموزشها از کوچکترين ردههاي سني مانند دانشآموزان مدارس تا افراد کهنسال را پوشش ميداد. در آن زمان به دليل عدم حمايتهاي ملي از منابع پايه روستاييان و همچنين معيشتشان، بسياري از روستاها خالي از سکنه شده بود، بعضي از روستاها نيز در حال تشديد مهاجرت بودند و از جمله آنها روستاي خفر واقع در منطقه پادنا بود که پس از انجام طرح ما، مهاجرت معکوس صورت گرفت و روستاها پررفتوآمدتر و آبادتر شدند. ما بر حفظ معماري سنتي روستاها تأكيد داشتيم. خوشبختانه تحت تأثير طرح مذکور و با مديريت مشارکتي روستاييان، برخي از مراکز اجتماعي از جمله روستاي خفر بسيار آبادتر از گذشته شد. بعد از آن بر اثر پيشرفت فرهنگي پروژه، خانههاي بومگردي در آن منطقه شکل گرفتند و رونق پيدا کردند و اکوتوريسم در آنجا توسعه يافت. اين فعاليتها شروعي براي گسترش آموزشهايي با رويکرد «توانافزايي جوامع محلي» بود. از ايجاد اولين اقامتگاههاي بومگردي ايران در منطقه دنا بگوييد. ايجاد اقامتگاه بومگردي تقريبا براي اولين بار در روستاهاي منطقه دنا انجام شد. ايجاد اقامتگاه بومگردي در حال حاضر در برخي از نقاط جذاب ايران انجام ميشود. بر اثر دستاوردهاي طرح دنا و حضور مردم در مديريت روند روستا، در سال 82 توسط سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، روستاي خفر به عنوان روستاي هدف گردشگري به هموطنان معرفي و موجب دلگرمي فعالان اين طرح شد. متعاقبا با آموزشهاي مستمر موفق شديم فعالان اجتماعي و جانبداران محيط زيست را تحت آموزشهاي علمي و عملي قرار دهيم و بر اثر آن توانستيم به ۸۰ نفر از کارآموزان مستعد آن روستاها آموزشهاي عملي در زمينه گردشگري بدهيم. در اين آموزشها، مدرسان سازمانهايي همانند دانشگاه، سازمان ملل، سازمان منابع طبيعي و سازمان ميراث فرهنگي و محيط زيست به ياري ما آمدند و بوميان پس از گذراندن ادوار آموزشي و شرکت در آزمونهاي تئوري و عملي، موفق به اخذ مجوز تورگايد محلي مناطق دنا شدند. بسياري از اين افراد در حال حاضر گواهينامه راهنماي گردشگري محلي دارند و به عنوان راهنماي بومي در منطقه دنا فعاليت ميکنند. راهنمايان محلي دنا همواره به عنوان هدايتگر در تورهاي ورزشي و کوهنوردي همراه گردشگران هستند. راهنمايان محلي دنا در طول اجراي برنامههاي گردشگري، به طور مستمر آموزشهاي زيستمحيطي را به گردشگران داخلي و خارجي ارائه ميدهند، به طوري که گردشگران خود را ملزم به رعايت حفظ پاکيزگي محيط كرده و حتي از انداختن يک پوست شکلات روي زمين خودداري ميکنند. بارها اين موضوع را از زبان گردشگران و کوهنورداني که به منطقه دنا سفر کردهاند، شنيدهام و اين برونداد اتفاق بسيار ارزشمندي است. دليل اين فعاليتهاي تحقيقاتي طولاني شما در دنا چه بود؟ حضور مستمرم در سالهای متمادي در دنا جوابي بود در مقابل چراييها و چگونگيهايي که در طبيعت مرتفع دنا ذهنم را به خود مشغول کرده بود. موضوعاتي مانند ريخت زمينشناسي بوم ناحيههاي مختلف دنا، ناهمواريها و عوارض طبيعي، اکولوژي دنا و شناخت سطوح ارتفاعي دنا و پيبردن به تعدد چکادهاي فراتر از چهارهزار متر، يا اينکه بلندترين ارتفاع دنا کدام است که بعدها بر اثر انجام طرح پژوهشي دنا، بيشازپيش پي بردم که قله قاش مستان يا بيژن سه با چهارهزارو 430 متر ارتفاع از سطح دريا، بلندترين چکاد دنا است. رشتهکوه اَبَرسِن که زاگرس نام يوناني آن است، ۴۰ درصد آب شيرين و قابل شرب ايران را تأمين ميکند و يکي از منابع مهم آن، رشتهکوه دنا است که 76 کيلومتر هوايي در خطي مستقيم طول دارد و مانند ديوار مرزي بين چهار استان فارس، چهارمحالوبختياري، اصفهان و کهگيلويهوبويراحمد استقرار يافته است؛ بنابراین همين گستردگي و عدم اطلاع صحيح از چکاد بالاتر از چهارهزار متر و هويتيابي اعلام طبيعي و نام صحيح بومي مناطق دنا بهويژه چکادهاي مرتفع آن و صعبالعبوربودن مسيرهاي دستيابي به ارتفاعات و همچنين مطالعات بومشناختي در همه زمينهها موجب شد که عملا هفت سال در مناطق پرفراز دنا وقت صرف کنم و بيش از اين ميزان نيز براي مقابله با بحرانهاي زيستمحيطي دنا با اجراي طرح توانافزايي بوميان دنا زمان بگذاريم. به همين دليل بيش از 15 سال در منطقه دنا تلاش کردم و تابهحال نيز ارتباط فرهنگيام با زيستمندان دنا ادامه دارد. فعاليتهايي که ما در دنا انجام داديم، منجر به چاپ دهها مقاله و گزارش و همچنين سه کتاب شد و درحالحاضر نيز چهار موضوع کتاب که بازگوکننده فصل نويني از رشتهکوه دناست، در حال انجام مراحل انتشار است که اطلاعات مفيد و ارزشمندي درباره منطقه دنا در آنها وجود دارد. مطالعات محيطي طرح دنا و ايجاد کارگاههاي توانافزايي جوامع بومي دنا براي من و گروهم زمينهساز افزايش آگاهي و تجربيات باارزشي بود. بنابراین بر اساس همين تجربه بود که کنجکاوي ما درباره اجراي طرح بيابان لوت که در صدر کماطلاعترين بومسازگان کشور بود تحريک شد. شما در زمينه معرفي طبيعت به مردم چه اقداماتي انجام داديد؟ خيلي از مناطق وجود داشت که در اوايل انقلاب براي اولين بار دوربين صداوسيما را به آنجا برديم و مستند تهيه ميکرديم و قصدمان معرفي ارزشهاي طبيعي گمنام بود. درست کاري را انجام داديم که ساير کشورها براي معرفي هويت طبيعي، مليشان انجام ميدهند و قصد دارند که جامعه از داشتن تنوع ارزشهاي اقليمي ابراز مباهات کنند. اما به دليل اينکه عموم جامعه از لحاظ زيرساختهاي آموزشي درباره شناخت وضعيت اقليمهای متنوع کشور آموزش نديده بود و همچنين پتانسيلهاي گردشگري توليگري نشده و رها مانده بود، بسياري از جاذبههاي طبيعي و فرهنگي کشور بر اثر هجوم گردشگران غيرمتعهد از بين رفت. به همين دليل سالهاست ديگر به آن مناطق نميروم؛ چون از شدت تخريب آن بسيار ناراحت ميشوم. قريب به 30 سال است که به برخي از آن مناطق نرفتهام. پارک ملي بمو يکي از اين مناطق است، من ديگر نميتوانم جاي خالي گلههاي قوچ و ميش بزرگ را که اکثرا تروفه قلمداد ميشدند و در زيستگاه امن دشت بالش ميچريدند، ببينم و بهجاي گلههاي شکوهمند قوچ، ميش و بز، پازن (کل) خطوط خودروهاي حفاظتي را که آسايش آن منطقه را بر هم ميزند، در آن دشت ببينم. آبشار مارگون يکي از جاهايي بود که حدود 40 سال پيش خودمان به بخشهاي ذيربط جامعه معرفي کرديم اما ديگر حاضر به ديدن آن مخروبه که روزگاري جسم و روح خستهمان در خنکاي هوايش التيام پيدا ميکرد، نیستم و طاقت ديدن آنهمه جفا به آن آبشار زيبا که يکي از آبخيزهاي مهم شمال غرب فارس محسوب ميشود و آبهايش در کنار ساير منابع، سرزندگي درياچه بختگان سيهبخت را تأمين ميکرد، ندارم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.