یادگیری منحصر به انسان نيست
امیر رحمانی
گروهی از میمونها را تصور کنید که بلد نیستند نارگیل را شکسته و از آن تغذیه کنند، اما در جایی زندگی میکنند که درختان نارگیل بهوفور وجود دارند و سایر منابع غذایی کمیاب شدهاند. اگر میمونی بهطور تصادفی بیاموزد که با استفاده از یک سنگ لبهتیز و ضربهزدن متوالی به نارگیل میتواند آن را بشکند، بعضی میمونهای دیگر نیز همان ترفند را میآموزند و در فاصله کوتاهی، محیط و نحوه زندگی میمونها تغییر میکند. هر میمونی که روش شکستن نارگیل را سریعتر بیاموزد، شانس بیشتری برای بقا و تولیدمثل خواهد داشت. فرایند یادگیری، منجر به تغییر محیط شده است و فشار فرگشتی جدیدی ایجاد میکند. اگر بچهمیمونی به دنیا بیاید که بهطور ذاتی بهتر بلد است سنگ را دستش بگیرد، چون سیمکشی مغزش که حاصل ژنتیک اوست کمی متفاوت است، چنین بچهمیمونی به انرژی و زمان کمتری برای یادگیری نیاز خواهد داشت. او بیشتر تولیدمثل خواهد کرد و ژنتیک خود را به نسل بعد منتقل میکند و به مرور زمان، تعداد میمونهایی که ذاتا بلدند از سنگ استفاده کنند، افزایش خواهد یافت. این پدیده را اثر بالدوین مینامند.
یک ناظر خارجی ممکن است به اشتباه بپندارد که هنر استفاده از سنگ در فرایندی لامارکی به بچهمیمون منتقل شده است؛ اما چنین تصوری درست نیست و هنوز مکانیسم شناختهشده و فراگیری وجود ندارد که نشان دهد چگونه ممکن است صفات اکتسابی به ژنتیک نسل بعد منتقل شود. آن مهارتهایی که والدین در زندگی میآموزند، به ژنتیک فرزندان منتقل نمیشود، بلکه یادگیری مهارت، شرایط محیطی را عوض کرده و انتخاب طبیعی را به سمتی هدایت میکند که منجر به ظهور ژنتیک منطبق با آن مهارت میشود. دو تئوریسین شبکههای عصبی به نام جفری هینتون و استیون نولان در سال ۱۹۸۶ برای اولینبار نشان دادند اثر بالدوین در یک شبکه عصبی چگونه عمل میکند. آنها یک مدار عصبی ساده با 20 اتصال را شبیهسازی کردند که هریک از اتصالات میتواند در حالت روشن یا خاموششدن باشد. اگر فرض کنیم که تمام 20 اتصال باید در وضعیت مشخصی قرار بگیرند تا مدار عصبی درست عمل کند، در آن صورت احتمال اینکه در جانوری هر 20 اتصال از همان بدو تولد درست تنظیم شده باشند، یک در میلیون است؛ اما اگر این جانور خوششانس از طریق جنسی تولیدمثل میکند، احتمال اینکه در فرزندان او نیز همان 20 اتصال در وضعیت درست تنظیم شوند، زیاد نیست؛ چراكه فرزندان او نیمی از ژنتیک خود را از والد دیگر به ارث میبرند. شبیهسازی هینتون و نولان نشان داد چنین شبکه عصبیاي شانس زیادی برای فراگیرشدن ندارد. هینتون و نولان سپس شبکه عصبی دیگری را شبیهسازی کردند. در این شبکه عصبی، فرض شد که تنظیمات 10 عدد از اتصالات از همان بدو تولد ثابت و غیرقابل تغییر هستند؛ اما وضعیت روشن یا خاموش 10 اتصال دیگر را جانور میتواند در فرایند یادگیری تغییر داده و بهگونهای میزان کند که با نیازمندی محیط زندگی او متناسب باشد. احتمال اینکه در جانوری از همان بدو تولد، 10 اتصال ثابت شبکه عصبی او در وضعیت مناسب باشند، یک در هزار است و جانور با هزار بار سعی و خطا موفق میشود تنظیمات 10 اتصال دیگر را میزان کند. بهاینترتیب احتمال ظهور و گسترش چنین شبکه عصبیاي بهمراتب بیشتر از وقتی است که هر 20 اتصال شبکه عصبی از بدو تولد بهطور تصادفی درست بودهاند. چنین جانوری نسل خود را سریعتر از رقبایش افزایش میدهد. طولی نمیکشد که جامعه جدیدی به وجود خواهد آمد که بیشتر اعضای آن قادر به یادگیری مهارت جدید هستند. حال اگر یکی از اولاد تازهبهدنیاآمده دارای شبکه عصبیاي باشد که 11 اتصال آن از بدو تولد در وضعیت درست تنظیم شدهاند و او فقط باید بیاموزد تا 9 اتصال باقیمانده را میزان کند، به تلاش کمتری برای یادگیری نیاز خواهد داشت و شانس او برای بقا و زادوولد حتی بالاتر میرود. با افزایش تعداد اتصالات ثابت که بهطور ژنتیکی درست تنظیم شدهاند، فشار فرگشتی کاهش مییابد؛ چراکه انرژی لازم برای یادگیری و تنظیم اتصالات باقیمانده زیاد نیست و هر جانوری با کمی تلاش موفق خواهد شد مهارت جدید را بیاموزد. اثر بالدوین نقش عمدهای در فرگشت مغز جانوران بازی کرده است؛ اما نباید بپنداریم که یادگیری منحصر به انسان و حیوانات باهوش است. هر جانداری که در شبکه عصبی خود نورونهایی داشته باشد که تنظیماتشان با دریافت بازخورد از خروجی سیستم عصبی قابل تغییر باشد، قادر به یادگیری خواهد بود. اثر بالدوین توضیح میدهد که چگونه شبکههای عصبی پیچیده بهتدریج فرگشت یافتهاند؛ درحالیکه احتمال ظهور تصادفی چنین شبکههایی بسیار غیرمحتمل است، اگر بخواهیم فرض کنیم که تمام اتصالات شبکه یکباره و در وضعیت ایدئال ظاهر شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.