دوران تصميمهاي دشوار
عطا کاليراد. پژوهشگر زيستشناسي تکاملي پژوهشگاه دانشهاي بنيادي (IPM)
کمتر کسي است که اخبار را در ماههاي اخير پي گرفته و اسم گِرِتا تونبِرگ1 به گوشش نخورده باشد. اين دختر 15ساله سوئدي، يکتنه در پي بسيجکردن نوجوانان و جوانان و برانگيختن نهادهاي تصميمگيري به منظور تغيير رويه در برابر دگرگوني اقليمي و پيامدهاي اين دگرگونيهاي جهاني است. در سپتامبر امسال (۲۰۱۹)، او در اجلاس سران سازمان ملل به منظور اقدام در باب تغييرات اقليمي سخنراني پرشوري ايراد کرد تا سياستمداران را از خواب غفلت برهاند. آنچه توجه مرا جلب کرد، زبان قاطع و سياه-سفيد او بود: «براي بيش از ۳۰ سال، علم [در اين باب] عين روز روشن بوده است. [...] شما به بلوغ کافي نرسيدهايد تا حقيقت را همانطور که هست، بگوييد. [...] اگر نسل ما را مأيوس کنيد، به شما اعلام ميکنم که بخشيده نخواهيد شد».2 واکنش ولاديمير پوتين به اين سخنان جالب بود: «هيچکس به گِرِتا توضيح نداده که دنياي مدرن درهمتنيده و متفاوت است ... بسياري از ساکنان آفريقا و بسياري از کشورهاي آسيايی خواهان سطح رفاهي همسنگ سوئد هستند».3 به نظرم در اينباره ديدگاه ولاديمير پوتين به واقعيت نزديکتر و گِرِتا تونبِرگ اسير باوري رايج درباره علم است: اينکه با پيشرفت علم و ژرفترشدن فهم ما از دنياي پيرامون، تصميمها به راست و ناراست فروکاهيدهاند. مراد پوتين از «درهمتنيدگي» احتمالا واقعيتهايي است که حل مسئلهاي بهظاهر ساده سياه و سفيد را دشوار ميکند. درباره دگرگونيهاي اقليمي که شکي در بروز آن نيست و اغلب متخصصان آن حوزه به نقش انسان در چنين دگرگونيهايی اذعان دارند، بخشي از دشواري را ميتوان در تفاوت اساسي ميان کشورهاي جهان يافت: «يکسوم جمعيت کل جهان فقط در دو کشور (چين و هند) جاي دارد و ۴۱ درصد کل کربن دياکسيد آزادشده و همين ميزان توليد اقتصادي متعلق به فقط دو کشور (آمريکا و چين) است؛ چين، هند، ژاپن و اتحاديه اروپا مسئول ۶۰ درصد کربن دياکسيد آزادشده جهان همين ميزان توليد اقتصادي در سطح جهان هستند».4 در چنين شرايط نابرابري از منظر توزيع ثروت و سهم در توليد کربن دياکسيد که نقشي اساسي در دگرگوني اقليمها دارد، چگونه فردي از سوئد -با سرانه توليد ناخالص ملي برابر با ۵۴۱۱۲ دلار آمريکا- بايد تصميمي براي همه جهانيان - ازجمله يک ايراني با سرانه توليد ناخالص ملي برابر با ۵۶۲۸ دلار آمريکا و يک روس که سرانه توليد ناخالص ملياش برابر با ۱۱۲۸۹ دلار آمريکا است5- بگيرد؟ مسئله ديگري را در نظر بگيريد: بحث محصولات غذايي که از منظر ژنتيکي دستکاري شدهاند و تراژنه يا تراريخته خوانده ميشوند، در ايران بحث نقل بسياري از مجالس است و افرادي بسياري در سپهر مجازي درباره فوايد و مضرات اين محصولات کشاورزي قلمفرسايي ميکنند و خوشبختانه از آنجا که در فرهنگ دانشگاهي و غيردانشگاهي ما ناداني و جهالت هرگز عذر موجهي براي زبان در کامکشيدن نبوده، نوعي دموکراسي متمايل به آنارشي در اين بحثها حاکم است. مشکل آنجاست که غالب افراد درگير در پي «بله» يا «خير» هستند: برنج طلايي نمونهاي از محصولات تراژني است. دستکاري ژنتيکي اين برنج آن را انباشته از ويتامين آ کرده است. کمبود اين ويتامين ميتواند به کوري بينجامد. در کشورهاي جهان اول، با توجه به انبوه مواد غذايي در دسترس، کمبود ويتامين و کوري به سبب اين کمبود پديدهاي ناشناخته است، اما در کشورهايي همچون چين، بنگلادش و هندوستان قوت غالب بسياري از کودکان فقط کاسهاي برنج است و در اين جوامع کمبود ويتامين آ بيش از ايدز و مالاريا کشنده است.6 بار ديگر، جستوجو در پي پاسخي ساده و جهانشمول ما را به کژراهه کشانده است: همه اعمالي که ما انجام ميدهيم، شانس مرگومير ما را افزايش ميدهند، اما ما اين اعمال را ممنوع نميکنيم. برای مثال، رانندگي به خودي خود شانس مرگومير را افزايش ميدهد و ما، احتمالا همه منتقدان مواد غذايي تراژنه، در پي ممنوعکردن حملونقل نيستيم. اما درباره محصولات غذايي، ظاهرا بيضرري صرف غايت است، درحاليکه منطقا بايد سود و زيان را مقايسه کرد: سودي که فردي سفيدپوست از طبقه متوسط در کاليفرنيا از مصرف برنج طلايي میخواهد ببرد، ناچيز است و هر ضرري که از جانب برنج طلايي متوجه او شود، قابل توجه؛ اما در بنگلادش رژيم غذايي تهي از ويتامين بسياري از کودکان، اين کفه ترازو را به سمت سود سنگين ميکند.
آميختگي علم عوام با علم مدرن جستوجو در پي پاسخهايي آسان به پرسشهايي دشوار، از ويژگيهاي دنياي پيشاعلمي به نظر ميرسد، اما به ظاهر علم مدرن نيز در دوران پسامدرن ما چندان در تغيير اين رويه موفق نبوده است. ذهن انسان به خوديخود و بسيار پيش از ظهور علم مدرن در پي طبقهبندي پديدهها بوده است و حاصل آن مدل (يا مدلها) تبيينياند که تحت عنوان علم عوام7 طبقهبندي ميشوند. علم عوام ويژگي گريزناپذير هر چيزي است که در برهمکنش با چيزهاي ديگر فعاليت ميکند. هر چيزي؛ چه جاندار و چه بيجان، هستيشناسي خاص خود را خواهد داشت؛ هستيشناسياي که ميانکنش اين چيز با چيزهايي ديگر را مشخص ميکند. حتي آسانسور نيز هستيشناسي خاص خود را دارد: «آسانسور کارا شباهتهايي جالب با موجودات زنده و درعينحال تفاوتهايي ژرف با آنان دارد. نخست اينکه فعاليتهاي آن بسيار مناسب شرايط است. آسانسوري نيکوست که تمامي اعمال درست را انجام ميدهد. شايد حتي بتوان آن را زيرک خواند (همانند بهترين آسانسورچيان گذشته). ثانيا، رجحان آن ازاينروست که طراحياش هستيشناسي درستي داشت. از متغيرهايي سود ميبرد که تمامي خصوصيات دنيايي را که به انجام وظيفه آسانسور مرتبطاند در نظر گرفته و از تمامي چيزهاي ديگر ناآگاه است. (مثلا آيا مسافران پير يا جوان، زنده يا مرده، فقير يا ثروتمند و... هستند). ثالثا آسانسور نيازي ندارد تا بداند هستيشناسياش چيست؛ منطق برنامه تنها بر طراحان برنامه آشکار است. طراحان به واسطه ماهيت فرايند پژوهش و توسعه که منجر به توليد محصول نهايي شد از اين منطق آگاهند: طراحياي (حقيقتا) هوشمندانه. ميبايد زماني که به هستيشناسي موجودات زنده ساده، محصولات تکامل به واسطه انتخاب طبيعي و نه طراحي هوشمندانه، ميپردازيم اين تفاوت ژرف را آشکار کنيم».8 هستيشناسي آسانسور حاصل طراحي مهندساني است که آن را براي هدفي خاص طراحي کردهاند؛ با توجه به محدوديت هدف آسانسور، هستيشناسي اين چيز نيز محدود است. درخصوص يک موجود زنده؛ از ويروسها و باکتريها گرفته تا پستانداران، چيزهاي زنده و غيرزندهاي که بايد در هستيشناسي اين موجودات گنجانده شوند، پرشمارند. درعينحال، در نبود مهندسان طراح و اهداف ثابت، هستيشناسي موجودات دستخوش دگرگوني بوده و قواعد ضروري نيز بايد به خوديخود استنباط شوند. چنين مينمايد که وجود سامانه عصبي مرکزي که توانايي روايت و پذيرنده روايت را دارد، به استنباط قواعدي در باب طبيعت ميانجامد که به ظاهر با عقل سليم جور درميآيند، اما در چارچوب تصوير علمي از جهان آشکارا نادرست هستند. به نظر ميرسد گسترش سپهرهاي مجازي و ميانکنشهاي مجازي نهتنها مرجعيت سنتي علم را از ميان ميبرد، بلکه مرجعيتهاي تازهاي پديد ميآورد که جنبههايي از علم مدرن را با هستيشناسي ذاتي ما (همان علم عوام) پيوند زده و به مخاطبان خود ارائه ميکنند. يک ويژگی سپهر مجازي، پديدآوردن خودکار مجموعه افراد همفکر و با علايق مشابه است. شکلگيري خودکار اين مجموعه، خود دور بازخورد مثبتي را ايجاد ميکند که به تثبيت رويکرد اين مجموعهها و طلبکردن نوعی از مرجعيت اطلاعاتي که مطابق با نيازهاي آنان باشد، ميانجامد. در اين شبکههاست که افراد مرجعيت پيشاعلمي و علمي را با هم ميآميزند و پروفسور ايكس درباره ژنتيک تکاملي موجود زنده و اثر مواد تراژنه يا طب سنتي بر آن سخن ميگويد: بخشي از مرجعيت از پيشوند «پروفسور» کسب ميشود، اما برداشتهای «پروفسور»، با توجه به تخصص نداشته در باب موضوع مورد بحث، از علم عوامانه فراتر نميرود. اما از آنجا که بستر نشر اين برداشتها در سپهر مجازي است، مجموعههايي که خواهان چنين نظراتي هستند، در قالب بازخورد مثبت مورد بحث، «پروفسور» ما را به پيش ميبرند. پايان حقيقت عاقبت ما چيست؟ مسئله گريزناپذير اين است که گسترش و پذيرش گزارههاي علمي و تصميمگيري بر مبناي اين گزارهها، صرفا به دليل گسترش سپهر مجازي مختل نشده است، بلکه نيروهايي در سرشت ما جاي دارند که فعالانه ما را به توضيحات غيرعلمي متمايل ميکنند. عجيب نيست که جمله علوم طبيعي، در قالبي که توصيف جايگزين افسانهها و باورهاي رايج در باب پيدايش جهان و علت پديدهها ارائه دهد، در قياس با تاريخ تمدن چندان پرسنوسال نيستند و ضدشهوديترين جنبههاي علم مدرن بسيار نوپايند. شايد چنين نتيجهگيرياي يأسآور به نظر آيد، چراکه تصور آرمانشهري را که ردي از علم عوامانه در آن يافت نميشود و مسائل پيچيده با سادهانگاري مورد بررسي قرار نميگيرند ناممکن ميکند، اما به نظرم چنين آرزويي از بيخوبن سادهانگارانهاست؛ علم در معناي نوي آن، دستاورد گونه انسان است و نميتواند به قسمي انتزاعي بيرون از محدوديتهاي ذهن ما به حيات خود ادامه دهد. درعينحال، تا زماني که از توصيف چرايي ميل به مدلهاي غيرعلمي و ضدعلمي در تبيين پديدههاي جهان ما ناتوان باشيم، نميتوان اميدي به گسترش و پذيرش آن دسته از گزارههاي علمي را داشت که سرنوشت گونه ما را بر روي اين کره خاکي رقم خواهند زد. خوشبيني در باب سلطه گزارهها و روش علمي در عصري که رئيسجمهور فعلي ايالات متحده بنيان مفهوم حقيقت را به چالش کشيده دشوار است، اما زمان به جلو حرکت ميکند. پينوشتها: 1-Greta Thunberg 2-www.npr.org/2019/09/23/763452863/transcript-greta-thunbergs-speech-at-the-u-n-climate-action-summit 3-www.reuters.com/article/us-russia-putin- thunberg/putin-i-dont-share-excitement-about-greta-thunbergs-u-n-speech-idUSKBN1WH1FM 4-Upheaval: How Nations Cope with Crisis and Change (2019), Little, Brown and Company 5- به نقل از WolframAlpha 6-www.theguardian.com/environment/2019/oct/26/gm-golden-rice-delay-cost-millions-of-lives-child-blindness 7-Folk science 8-Dennett, Daniel (2017). From Bacteria to Bach and Back: The Evolution of Minds. W. W. Norton & Company.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.