فضانوردان میکروسکوپی
رضا ماهمنظر. منجم و مروج علم
با گذشت زمان و پیشرفت دانش، بسیاری از نظریات کهن منسوخ شده یا به فراموشی سپرده میشوند؛ نظریاتی درباره ساختار کیهان یا چیستی مواد؛ اما آنکسا گوراس، فیلسوف یونانی که بیش از هزار سال قبل از میلاد میزیسته، در میان تصورات فلسفی و شاید شبهعلمی خود اشارهای به منشأ حیات میکند. او برخلاف دیگر فلاسفه، منشأ حیات را در آسمان و در جایی میان ستارگان میپنداشته اما هیچ مدرکی برای تأیید این ادعا نداشته است. از دیگر سو شواهد دیداری نشان میداد که از میان گلولای، سوسکها و لجنها به وجود میآیند یا از درون گوشت گندیده کرمهای مگس زاده میشوند. این ذهنیت را که حیات میتواند بهصورت خودبهخودی ایجاد شود، «خلقالساعه» نامیدند و بعدها توسط پاستور برای همیشه رد شد. بااینحال مطالعات و اکتشافات فضایی در دهههای اخیر نشان میدهد ادعای گوراس چندان هم از واقعیت دور نیست.
در نتایج منتشرشده از یک مطالعه در دانشگاه ادینبورگ، مدارک و شبیهسازیها نشان میدهند ممکن است غبارها و سیارکهایی که با سرعت در فضا حرکت میکنند، توانایی این را داشته باشند که میکروارگانیسمهایی را که در درونشان هستند، بین دو سیاره جابهجا کنند یا حتی در مدار منظومه جدیدی قرار دهند. به گفته آرجون بِرِرا سرپرست این مطالعه از دانشگاه ادینبورگ: «برخوردهای شهابسنگی علاوه بر تأثیرات مخرب و حتی جالبی که بر اتمسفر سیارات دارد، میتواند موجودات زنده میکروسکوپی ساکن در سطح سیاره را که در دل ذرات غبار جا خوش کردهاند، از سطح سیاره جدا کرده و تا فاصله غیرقابل انتظاری در دل فضا و در بین سیارات و حتی ستارگان پیش ببرد. این فاصله میتواند به هزاران میلیارد کیلومتر و معادل چندین سال نوری دورتر نیز برسد؛ اما غبارسواری میکروبها در سطح زمین بسیار بسیار سادهتر از جابهجایی در فضاست؛ حتی فاصله اندک زمین و ماه که چیزی در حدود 400 هزار کیلومتر است و در ابعاد کیهانی به حساب نمیآید، در حالت عادی برای حرکت و جابهجایی میکروارگانیسمها غیرممکن است». گرد و غبار میانستارهای، پدیدهای معمول در منظومه شمسی و حتی دیگر منظومههاست و برخورد روزانه آنها با جو زمین، نفوذشان بر سطح و ورود این ذرات به ریههای ما، امری معمول است. روزانه بیش از صدها تن گرد و غبار فضایی به جو زمین نفوذ میکنند و توسط باد و باران بر سطح زمین فرومیریزند. همانطورکه گفته شد آنکسا گوراس هزاران سال پیش از دکتر بررا این پیشنهاد را داده که موجودات زنده میتوانند در سراسر کیهان در رفتوآمد باشند. این نظریه با نام «بذر كيهاني» (Panspermia) شناخته میشود. حتی در حدود سال 2000 میلادی، دانشمندانی از دانشگاه گاندی هندوستان در تأیید این نظریه، به ارائه برخی مدارک و اسناد روی آوردند که صحت آنها هنوز به اثبات نرسیده است. تحقیقاتی که بهتازگی دانشمندان زیستشناس دانشگاه ادینبورگ انجام دادهاند، حاکی از آن است که گونههایی از موجودات زنده مانند برخی باکتریها، قارچها و موجودات چندسلولی خاص که «اكسترموفيل» يا «شدتدوست» ناميده ميشوند، توانایی سازگاری با محیطهای فضایی را به شرط حضور در دل ذرات غبار دارند. به عبارت سادهتر برخی تکسلولیها علاوه بر مقاومت ذاتی نسبت به شرایط سخت فضایی، میتوانند با جاخوشکردن در دل ذرات و غبارها از آنها بهعنوان سپرهایی برای شرایط سخت فضا بهره ببرند. از کشف نمونههای هاگ قارچی بر بدنه و لباس فضانوردان در ارتفاع 400 کیلومتری تا آزمایشها و شبیهسازیهای محیط فضا در زمین همگی مهر تأییدی بر این فرضیه هستند. یکی از جالبترین این موجودات، Tardigradچندسلولی است. موجوداتی که میتوان گفت جزء سرسختترین ساکنان سیاره زمین هستند. موجوداتی که هزار برابر دوز کشنده پرتو برای انسان را تحمل میکنند. در آب جوش صد درجه و در آب یخزده منفی 50 درجه بهصورت زنده، اما غیرفعال دوام میآورند. در خلأ و حتی در فشار زیاد (همچون اعماق اقیانوس) سالم باقی میمانند. این بدان معناست که موجودات یادشده در صورت برخوردهای شهابسنگی، میتوانند در دل ذرات غبار جا خوش كرده و سفر میلیون یا میلیارد سالهای را آغاز کنند و در صورت رسیدن به محل جدیدی که دارای نیازهای اساسی زندگی مانند آب مایع، انرژی و مواد معدنی باشد، میتوانند محیط زیست تازهای را شکل دهند. دانشمندان در همین راستا به سرنخهایی از گذشته احتمالا زیستپذیر سیاره مریخ دست یافتهاند. شهابسنگی با نام ALH 84001 بهترین نمونه از آنهاست. این شهابسنگ یککیلویی در سطح خود نشانههایی از میکروفسیلها را بههمراه دارد و به نظر میرسد بر اثر برخورد شهابسنگی در میلیونها سال قبل از سطح مریخ جدا شده و بهصورت اتفاقی به زمین رسیده است. دکتر بررا در مطالعات خود به این نتیجه رسیده که در گذشته، سطح زمین با تعداد بسیاری از شهابسنگهای سریع، برخورد داشته است. سرعت بعضی از آنها بالغ بر 36 هزار کیلومتر بر ساعت بوده است. او محاسبه کرد که پس از برخورد، غبار سطح زمین که در دل خود موجودات میکروسکوپی را یدک میکشید، تا ارتفاع 150 کیلومتری جو زمین ارتفاع گرفته و در مجاورت فضا قرار میگیرد. اگر این موجودات، از این برخورد وحشتناک جان سالم به در ببرند، در فضا غوطهور میشوند و میتوانند سفر میلیون ساله خود را به قلب فضا ادامه دهند. او در ادامه اضافه ميكند كه این ذرات حتی اگر در فضا نابود شوند، مولکولهای زیستی موجود در آنها نشانههای قابل تشخیصی از وجود حیات در فضا خواهد بود. نتایج این مطالعه در مجله Astrobiology منتشر شده و برای مطالعه بیشتر با کلیدواژه Panspermia در دسترس است. بااینحال در نظریه Panspermia نمیتوان پیدایش حیات را از لحظه نخست توجیه کرد. در حقیقت این مطالعات نه به چگونگی شروع زندگی، بلکه بر روشهایی که ممکن است باعث توزیع آن در کیهان شوند، متمرکز شدهاند. چیزی که در شهابسنگ ALH 84001 یافت شده احتمال هیجانانگیزی را بیان میکند: شاید میکروفسیلهای مریخی منشأ زمینی داشته باشند یا اینکه عکس آن صادق باشد. شاید روزی بذر حیات در مریخ شکوفا شده، اما زمین در تصرف موجودات باستانی مریخ قرار گرفته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.