گزارشهایی که ندیده مینویسیم
از جمعهشب که قیمت بنزین یکباره دونرخی شد و خاطره سال 86 را تکرار کرد تا همین حالا که این گزارش را مینویسیم، بر اساس روایتهای رسمی در حدود صد شهر ایران تجمعات اعتراضی زیادی برپا شد و در برخی از شهرها تبعات و خسارتهای گاه سنگینی هم برجا گذاشت. در همین مدت اینترنت قطع شد و خبر دستاول و درستی که مخاطبان و مردم نگران و مشتاقِ شنیدن واقعیتها، منتظرش هستند نبود که بتوان درباره ماجرا اطلاعرسانی کرد. مانع و محدودیت اصلی در این زمینه ممنوعیتهای اعمالشده است یا خودسانسوری رسانهها و خبرنگاران در این زمینه؟ هرچه هست، میتوان گفت اگر مانند بیشتر دیگر مناطق دنیا که خبرنگاران در مواقع مشابه با پوشش مشخص و متمایز حضور دارند، در صحنههای اعتراضی این روزهای ایران نیز حضور داشتند میتوانستند روایت و تصویری واقعی و ملموس از آنچه در حال رخدادن است را برای مخاطبان و مردم به نمایش بگذارند؛ روایات و تصاویری که میتوان با استناد به آنها مرز بین مردم معترض و محق را با اغتشاشگر در حال تخریب اموال عمومی تفکیک کرد. اگر خبرنگاران رسانههای رسمی با کارت و مجوز در صحنه حضور داشتند و با خودسانسوری و سانسور از بیرون نیز دستبهگریبان نبودند، علاوهبر روایت درست و واقعی آنچه اتفاق افتاده و اینکه نیاز خبری و آگاهیرسانی مردم و مخاطبان داخلی را تأمین میکردند، خود تبدیل به مرجع رسانهای و استناد میشدند. در این شرایط همانند این روزها و تجربههای گذشته، مرجعیت رسانهای به خارج از مرزهای کشور پرواز نمیکرد تا رسانههایی که هدف و استراتژی و تکلیفشان با حامیان مالی و سرمایهگذارانی که دارند معلوم است، با ترکیبی از راست و دروغ و تشویش و اغراق، تبدیل به منبع خبری نشوند و اغتشاش و تخریب و ویرانی را بهجای اعتراض مردمی به افکار عمومی قالب نکنند. یک سوی دیگر ماجرا هم البته به خود ما برمیگردد؛ ما روزنامهنگارانی که گزارشهایمان را بر اساس گزارشهای رسمی مسئولان و تعدادی فیلم و گزارش تلفنی نوشتهایم و نه بیشتر. سالهاست که ما خبرنگاران برای حضور در تجمعات قانونی و غیرقانونی مجوزی نداریم، امنیتی نداریم و اگر آنجا باشیم مسئولیتمان با خودمان است. به همین شرایط باید دغدغههای معیشت و اقتصادی این سالها و ناامنی شغلی و ورود شبکههای اجتماعی و ماهوارهای و تغییرات انتظارات مردم و تغییرات اجتماعی نسل جدید روزنامهنگاران و خبرنگاران و ... را اضافه کنیم. خلاصه این میشود که تجمع کارگری یا اعتراض معلمان باشد یا اتفاقاتی نظیر دیماه 96 یا اتفاقات این روزهای بعد از گرانی بنزین، بیشتر ما روزنامهنگاران و خبرنگاران از پشت میزهای کارمان بلند نشدهایم و نشد که رؤیت واقعیت کنیم تا سخنگو و راوی واقعیتها باشیم تا سره اعتراض برحق از ناسره تخریب و اغتشاش مشخص شود. اما چارهای نیست، باید این روند و رویه تغییر کند؛ هم به نفع رسانههاست و هم به نفع کشور و نظام. بیتردید وقتی رسانه رسمی شناسنامهدار داخلی راوی و زبان گویای مشکلات و اعتراضات و اتفاقات باشد و دستش برای نوشتن باز باشد، هم قابل اعتناتر است و هم دردی که روی آن دست میگذارد زودتر و بهتر قابل درمان میشود.پیرامون همین موضوع امروز به سراغ چهار روزنامهنگار از نسل امروز و نسل گذشته مطبوعات رفتهایم تا نظرشان را دراینباره و نحوه پوشش خبری اعتراضات اخیر بپرسیم. این نظرات در ادامه آمده است. علیاکبر قاضیزاده: وظیفه ما دیدن و روایت است علیاکبر قاضیزاده، استاد روزنامهنگاری و از خبرنگاران پیشکسوت نیز با انتقاد از آنچه که محدودیت دولتی خوانده میشود، روزنامهنگاران و خبرنگاران را افرادی تنبل که به صندلیها و کامپیوترشان چسبیدهاند خواند و گفت: واقعیت این است که روزنامهنگاران ما نمیدانند مردم چه میگویند و چه میخواهند! از آنطرف علاقه و اعتماد مردم هم به رسانهها از دست رفته و مردم دیگر ما روزنامهنگاران و خبرنگاران را باور ندارند و حق هم دارند که اینطور فکر کنند. او میگوید خبرنگاران و روزنامهنگاران میخواهند با چند مصاحبه تلفنی و دورزدن در سایتها و شبکههای تلویزیونی همه اتفاقات و واقعیتها را جمع کنند، درحالیکه با این عملکرد نه مخاطب درگیر میشود و نه به وظیفه اصلیمان عمل کردهایم. قاضیزاده میگوید از آنچه بهعنوان محدودیت فلان شورا یا ارگان برای رسانهها اعلام میشود خبر دارد، باوجوداین معتقد است که همه اینها بهانههایی برای عملنکردن به وظیفه اصلی انتقال اخبار است. او میگوید بیشتر روزنامهنگاران و رسانههایشان پشت این بهانهها پنهان شدهاند و با تنبلی و رفتار غیرحرفهای و ناشیگریهای مشهود به دنبال توجیه عملکردشان هستند.این روزنامهنگار قدیمی به اتفاقاتی که در جامعه رخ میدهد اشاره کرد و گفت: بیخ گوش همه ما روزنامهنگاران، اتفاقات زیادی رخ داده، اما نمیبینیم، چرا؟ چون به ما گفتهاند نبینید!؟ چون ممکن است خبرنگار و روزنامهنگار را دستگیر کنند؟ چون ممکن است پس از تهیه گزارش با مشکلات بسیار رسانهمان آن را منتشر نکند؟ اما مگر وظیفه ما دیدن همین اتفاقات و روایت آن نیست؟ یادمان رفته که کار ما دیدن و دنبالکردن و نوشتن رویدادها بدون قضاوت است و نباید به موضوعات دیگر کاری داشته باشیم! محمد بلوری: روزنامهها عقبنشینی کردند محمد بلوری، روزنامهنگار پیشکسوت و بنیانگذار صفحه حوادث رسانهها در روزنامه کیهان که از او با عنوان بنیانگذار ژانر حادثهنویسی در روزنامهها یاد میشود نیز دراینباره به «شرق» اینطور میگوید: «آنچه امروز خودش را در بیاعتنایی و بیاعتمادی به روزنامهها نشان داده، ریشه در عملکرد چند دهه روزنامهها دارد که خودشان را از تحولات جامعه دور کردهاند». بلوری که پیش از انقلاب نیز سالیان درازی تجربه کار روزنامهنگاری داشته، به خاطرهای اشاره میکند و میگوید: «سال 57 و در اوج اتفاقات آن روزها، شریفامامی، نخستوزیر وقت، مدیران روزنامهها و خبرنگاران را جمع کرد تا به نوعی آنها را کنترل کند؛ اما روزنامهها به شکلی خودجوش تصمیم گرفتند چهار روز منتشر نشوند و به عبارتی نشان دادند که سانسور برای آنها معنی ندارد و به این شکل جایگاهشان را تثبیت کردند و حرفشان را زدند». او میگوید روزنامههای پس از انقلاب تا همین روزها، جناحی و سیاسی شدند و به مرور مدیرانی با مقاصدی سیاسی که بهدنبال منافع جناحی و سیاسی و فردی بودند، در آنها بر سر کار آمدند و به مرور استقلال روزنامهها از دست رفت. بلوری به حرمت روزنامهنگاران در میان مردم و اهمیت حضورشان در حوادث مختلف و گزارشهای میدانی اشاره کرد و گفت: «روزنامهنگاران این روزها از پشت کامپیوترشان تکان نمیخورند و از روی شبکههای خبری و اجتماعی گزارش مینویسند. روزنامهنگاران با وجود محدودیتها میتوانستند کار کنند و به مرور مسئولان را عادت دهند که آنها بخشی از روایت رویداد هستند، اما به مرور که فشارها زیاد شد، روزنامهها عقبنشینی کردند». متين غفاريان: «نميخواهيم» با محوريت خودسانسوري متين غفاريان، روزنامهنگار و سردبير «ايرنا ۲۴»، ميگويد: «روزنامهها که عملکردي روزانه دارند، بيشتر با اين مسئله مواجه هستند و با توجه به محدوديتهايي که براي آنها ايجاد شده، ترجيح ميدهند پشت ميز و کامپيوترشان بمانند و به جاي گزارش ميداني از کف خيابان، شبکههای اجتماعي و تلويزيوني را چک و از آنها گزارش تهيه کنند». او به وظيفه اصلي تهيه گزارش ميداني روزنامهها که تا حداقل يک دهه قبل ادامه داشت، اشاره ميکند و ميگويد: «درباره تهيه اين گزارشهاي ميداني و روايت اتفاقات بدون واسطه چند حالت وجود دارد که يا نميخواهيم يا نميتوانيم سراغ موضوعي برويم و در حالت ديگر با اين موضوع مواجهيم که آنچه تهيه شده است را چطور و کجا منتشر کنيم. واقعيت اين است که محدوديتها آنقدر نبوده که نتوانيم بنويسيم و منتشر کنيم، بلکه بيشتر با موضوع «نميخواهيم» با محوريت خودسانسوري مواجه هستيم». غفاريان ميگويد: «درباره مغفولماندن اين وظيفه اصلي در روزنامهها بايد از انجمن صنفي روزنامهنگاران بخواهيم و پيگيري کنيم که بر سر وظيفه اصلي ما چه آمده است که اينطور خودمان، خودمان را سانسور ميکنيم و خبرنويس رسانههاي رسمي شدهايم. به شکل استاندارد و تعريفشده باید به حضور خبرنگاران در حوادثي مشابه اتفاقات اين روزهاي اعتراضات بنزيني در ساير نقاط دنيا نگاه کرد، در همه اين رويدادها خبرنگاران در کنار هر گروهي با يک کاور مشخص کار خودشان را ميکنند اما اين موضوع در ايران هنوز تعريف نشده است».سردبير «ايرنا ۲۴» همچنين در بخش ديگري از تحليل خود اينطور توضيح داد: «عموما رسانهها را با موضوع مصلحت عمومي کشور محدود به انتشار اخبار و گزارشها ميکنند يا اجازه اطلاعرساني نميدهند در حالي که رسانه و خبرنگار مطابق با وظيفه اصلي خود و اطلاع از همه خطمشيها و خطوط قرمز ميتواند روايتگر حوادث باشد. متأسفانه برخي رسانهها با رويکرد جدايي دولت و ملت، بر اطلاعرساني و پوشش اخبار کار ميکنند تا مثلا مردم سراغ رسانههاي خارجي نروند، در صورتي که اين رويکرد اشتباه است؛ مصلحت عمومي کشور بايد به شکلي دوطرفه پيگيري شود و رسانهها به شکلي آزاد عمل کنند».غفاريان همچنين ميگويد: «روزنامهنگارها عموما با اطلاع از حدود اختياراتشان، بايد بتوانند مستقل، خارج از احساسات و قضاوت و در حالي که منافع جامعه و نظام را هم ميدانند، کارشان را پيش ببرند و اين رويکرد هيچگاه نميتواند براي کشور ضرري داشته باشد اما متأسفانه در شرايط فعلي از روزنامهنگار تا مديران مسئول و بالاترين مقامات مرتبط دچار افراط و تفريط شدهاند و کار حرفهاي روزنامهنگاري در اين ميان روي زمين مانده است. مسئله ديگر هم اين است که انجمن صنفي روزنامهنگاران هم خودش را تکان نميدهد تا از دولت و حاکميت حقوق اوليه خودش يعني حق نوشتن درباره رويدادهاي جامعه بدون سانسور را پس بگيرد». اميرشاهي: کاهش قدرت رسانه رسمی داخلی برای انتقال هشدارها افشين اميرشاهي، روزنامهنگار و سردبیر سابق روزنامه شهروند و عضو کنونی شورای سردبیری روزنامه همشهری، دراينباره به «شرق» ميگويد «در شرایطی مثل وضعیت اخیر، بخش مهمی از محدودیتها به ابلاغيهها و دستورالعملها و جلسات مختلف نهادهاي بالادستي بازميگردد كه رسانهها را موظف ميكنند در چارچوب مشخصي كار كنند، بههميندلیل بسياري از خبرنگاران انگيزههاي خود را از دست ميدهند. خود روزنامهنگار و خبرنگار نیز به دلایلی مثل هراس از سرانجام حضور در مراسم و همینطور بیانگیزگی یا خودسانسوری و مواردی از این دست تمایل به حضور میدانی در صحنهها ندارد، مورد ديگر به قوانین و قواعد روزنامه و رسانهاي كه در آن مشغول به كار است، ارتباط دارد، چون در چنين شرايطي معمولا مديران مسئول و سردبيرها را بارها به جلسات مختلف دعوت ميكنند و به آنها ميگويند رسانه اجاره بازنشر چه مسائلي را دارد و چه مسائلي را نميتواند منتشر كند. با توجه به ديدگاه مديرمسئول، شرايط در رسانههاي مختلف متفاوت است، چون در نهايت مديرمسئول است كه بايد در دادگاه پاسخگو باشد. در بسياري از روزنامهها بهويژه روزنامههاي غیرخصوصی مدیران مسئول براساس شايستگي و از ميان خبرنگاراني كه كار حرفهاي انجام دادهاند و خاك مطبوعات را خوردهاند، انتخاب نميشوند و براساس ارتباطات و هماهنگي با مديران بالادست انتخاب ميشوند. همين موضوع باعث ميشود براساس مصلحتسنجيهايي كه انجام ميشود، حرف مردم آنطوركه بايد منتشر نشود و همين امر باعث خودسانسوري خبرنگار ميشود. اميرشاهي همچنین میگوید «همين موضوعات باعث شده است مرجعيت رسانه از داخل خارج شود و به دست رسانههاي خارجي بیفتد، بههميندليل بسياري از مردم هنگامي كه ميخواهند اخبار اين روزهاي كشور را دنبال كنند، سراغ رسانههاي خارجي ميروند، بهويژه در همين چند روز كه قطعشدن اينترنت ضربه بزرگي به رسانههاي داخلي وارد كرد و در مقابل تعداد مخاطبان رسانههاي خارجي افزايش پيدا كرده، همه اينها باعث آسيبزدن به رسانههاي داخلي شده است. ما در شرايطي قرار داريم كه نيازمند تغييرات بنيادي در رويكردها هستيم، اين تغييرات خيلي وقت پيش بايد اتفاق ميافتاد. درست است كه امروز براي تغيير دير است اما فردا ديرتر از امروز است. در حوزه رسانه اگر سياستهاي موجود فرهنگي به شكلي بوده كه شكاف زيادي بين سیاست رسمي و غيررسمي ایجاد کرده و باعث شده است سياستهاي فرهنگي حال حاضر نتواند اين تنوع اجتماعي و فرهنگي را بازتاب دهد، همين مسئله موجب شده اين رسانه و محصولات فرهنگي نفوذ و اعتبار خود را از دست بدهند و بههميندلیل مرجعيت رسانههاي داخلي و رسمي مقدار بسیار زيادي از بين رفته، وقتي مرجعيت يك نهاد فرهنگي به اين شكل از بين برود، قاعدتا روي توليدات آن تأثير ميگذارد».به گفته اين روزنامهنگار مدتهاست نقش رسانه در انتقال ارزشهاي جمعي بهشدت كاهش پيدا كرده است، حتي برخي ميگويند روزنامه نفسهاي آخرش را ميكشد. ديگر گزارشها حتي بهترين گزارشهايي که در روزنامهها نوشته ميشود مانند گذشته ديده نميشود که البته بخشي از آن نيز به سياستهاي فرهنگي كشور در سالهای گذشته بازميگردد. در اين مدت روزنامههاي زيادي تعطيل شدهاند. به این قضیه باید این را نیز اضافه کرد که در سالهای اخیر شبكههاي اجتماعي بهعنوان يك رقيب جدي و قدرتمند وارد ميدان شدهاند و رسانههاي جديد ظهور كرده و باعث شدهاند رسانههای کلاسیک بیش از پیش کماثر شوند.اميرشاهي در ادامه میگوید «درحالحاضر در شرايطي قرار داريم كه گروهي از مردم به برخي از مسائل جامعه اعتراض دارند، اما سؤال اينجاست كه چرا ناگهان اعتراضها گسترده شد؟ به اعتقاد من این بخش از مردم به بهبود وضعيت زندگي خود چندان خوشبین نیستند و براي تغيير زندگيشان چشمانداز روشني نميبينند، اين زمينهساز اعتراضات اخير شده است. مردم از كنترل فساد توسط مسئولان ناامید هستند و همین موجب سرخوردگي شده، مردم احساس ميكنند ديده نميشوند، در تصميمگيريها ناديده گرفته ميشوند و اراده كافي در نهادهاي سياستگذار براي تغيير وجود ندارد. در چنین شرایطی شاهد رفتارهاي هيجاني بر اثر سرخوردگي از سوی برخی از مردم هستيم كه اين اتفاق خشونت را در جامعه افزايش ميدهد و راههاي عقلاني اعتراض و انتقاد به وضعیت را مسدود ميكند. من معتقد هستم این شرایط نتیجه ضعیف و بیاثرشدن رسانههای داخلی است، چون وقتي رسانه نتواند صداي مردم را منعكس كند و قدرت رسانه رسمی داخلی براي انتقال هشدارها كاهش پيدا كند، چنين شرايطي ايجاد ميشود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.