تجدیدچاپ دو کتاب از قاسم هاشمینژاد
بازگشت به ریشهها
شرق: در صحبت از ادبیات پلیسی در ایران از معدود نمونهها و گاه تنها نمونهای که معمولا از رمان پلیسی ایرانی ذکر میشود رمان «فیل در تاریکی» قاسم هاشمینژاد است. رمانی که چاپ اول آن در سال 1358 در گیرودار وقایع سیاسی آن سالها گم شد و نادیده ماند و این نادیدهماندگی ادامه داشت تا اینکه این رمان ناگهان به چشم آمد و مطرح شد، به ویژه از این لحاظ که از معدود تجربههای جدی در زمینه نوشتن رمان پلیسی در ایران بود. نام «فیل در تاریکی» را بیش از هر چیز وجه پلیسی آن پس از سالها بر سر زبانها انداخت، چراکه ادبیات جدی و نخبهگرای ایران تا پیش از دو، سه دهه اخیر ادبیات پلیسی را چندان به جد نمیگرفت و پلیسینویسی در میان قصهنویسهای جدی ایران چندان باب نبود و از همین رو «فیل در تاریکی» قاسم هاشمینژاد تا سالها در حاشیه ماند که البته شاید تجدیدچاپنشدن و نایاببودن این رمان هم در این قضیه بیتأثیر نبود اگرچه وقتی این رمان مطرح شد و نامش سر زبانها افتاد، نسخههای افستی آن وارد بازار غیررسمی کتاب ایران شد. اخیرا اما نشر هرمس این رمان را بعد از سالها تجدید چاپ کرده است و این فرصتی است برای بازخوانی «فیل در تاریکی» و ارزیابی درستتر و دقیقتر آن. «فیل در تاریکی» را رمانی با مؤلفههای رمانهای جنایی نوآر دانستهاند و همچنین رمانی در ژانر تریلر (دلهرهآور). رمان ماجرای گاراژداری به نام جلال امین است که برادرش، حسین، که در آلمان زندگی میکند در بازگشت به ایران برایش یک اتومبیل بنز میآورد. قاچاقچیان مواد مخدر، بدون اطلاع حسین، در بنز هروئین جاسازی کردهاند. به این ترتیب بنز به عامل شر و جنایت بدل میشود چراکه در ایران عدهای در پی محموله جاسازیشده در آن هستند. برادر جلال در جریان این ماجرا به قتل میرسد و این جلال را به درگیری با تبهکاران وا میدارد، چون او میخواهد انتقام برادرش را بگیرد. «فیل در تاریکی» یکی از معدود تلاشهای جدی برای خلق رمان پلیسی ایرانی است. هاشمینژاد این رمان را در سال 55 نوشت و نخستینبار بهصورت پاورقی در روزنامه «رستاخیز جوان» منتشر کرد. بعد از آن در سال 58 انتشارات کتاب زمان این رمان را به صورت کتاب چاپ کرد. از ویژگیهای بارز این رمان، جدا از وجه پلیسی آن که در رمان جدی ایرانی نادر بود، زبان پاکیزه و با وسواس پرداختشده آن است. «فیل در تاریکی» اگرچه شاید در نگاه اول اثری غیرسیاسی به نظر آید و این غیرسیاسیبودن هم از دلایل اقبال دیرهنگام به آن دانسته شده است، اما همانطور که منتقدانی اشاره کردهاند این رمان تصویری تلخ و سیاه از جامعه ایران در سالهای پایانی عصر پهلوی، زمانی که رمان در آن نوشته شده است، به دست میدهد. هاشمینژاد به جز «فیل در تاریکی» دیگر رمان پلیسی ننوشت اما یک رمان پلیسی نوآر، «خواب گران» ریموند چندلر، را به فارسی ترجمه کرد. از او به جز «فیل در تاریکی» یک کار داستانی دیگر هم منتشر شد که حال و هوایی متفاوت با «فیل در تاریکی» داشت؛ این اثر، قصه بلندی است به نام «خیرالنساء» که آن را هم اخیرا نشر هرمس تجدید چاپ کرده است. «خیرالنساء» نخستین بار در سال 72 در نشر کتاب ایران به چاپ رسید. هاشمینژاد در این قصه بلند سرگذشت شخصیتی واقعی، مادربزرگ خود، را دستمایه قرار داده و قصه در واقع قصه زندگی مادربزرگ اوست. هاشمینژاد علاوه بر ادبیات جدید، ادبیات کلاسیک و به ویژه ادبیات عرفانی ایران را خوب میشناخت و بر آن اشراف داشت که از نمودهای این اشراف کتاب «سیبی و دو آینه» است. علقههای عرفانی هاشمینژاد در قصه «خیرالنساء» مشهود است. خیرالنساء زنی است که با آمدن پسرک نابالغ سپیدپوشی که جلدِ تیماجی همراه دارد، دچار دردی در سر میشود و این درد او را به درمان بیماران توانا میکند. اینگونه است که خیرالنساء به طبیبی حاذق بدل میشود که بیماران را شفا میدهد. زمانه اما عوض میشود و تجدد باعث میشود که خیرالنساء را از مداوا منع کنند. دغدغه هاشمینژاد در «خیرالنساء» گویی بازگشت به ریشههاست؛ ریشههای فرهنگی که آمدن تجدد از محیطی دیگر آنها را به محاق و فراموشی رانده است. بین «فیل در تاریکی» و «خیرالنساء» اگرچه شاید در نگاه اول تفاوت از زمین تا آسمان باشد، اما نیک که بنگریم شباهتی را در آنها مییابیم: در هر دو قصه، چیزی که از خارج وارد میشود اسباب شر و دردسر میشود و روال امور را مختل میکند.«خیرالنساء» را هالهای از افسانه و راز پوشانده است. قصه در یکی از روستاهای طبرستان اتفاق میافتد و در نثر آن واژگان زبان طبری به کار رفته است. ماجرای آمدن پسر نابالغ و آوردن جلد تیماج هم؛ که طرح ماجراهای بعدی قصه را پی میافکند، برگرفته از سنتی طبری است به نام «مارمه» که در یادداشتهای پایان کتاب اینگونه توضیح داده شده است: «روز اول ماه پسربچه نابالغی شناخته به خوشقدمی شاخه سبزی را به خانه مقرّر میبرد و آن را کنار آب و چراغ و آینه میگذارد. کاری که برای تمام طول ماه به شگون گرفته میشود». قصه با همین سنت آغاز میشود. با آمدن کودکی به در خانه خیرالنساء: «کودکِ سپیدپوشِ ناشناس، شاخ نارنج دستیّ و دستی جلدِ تیماج» که این صحنه آغازین خود حال و هوای قصههای عرفانی کهن را دارد. هاشمینژاد در «خیرالنساء» نیز مانند «فیل در تاریکی» به زبان توجهی ویژه دارد و آن را سرسری و باری بههرجهت خرج نکرده است. زبان قصه «خیرالنساء» بهخوبی نشانگر اشراف او به پشتوانههای ادبیات فارسی است و خواندن دقیق متون کهن. آنچه میخوانید، قسمتی است از این قصه: «در خانه آن شب دیگ و بادیه، هرچه بود، کف اتاقها چیدند که آب از سقف راه باز کرده بود. باران بیموقعی بود. ماهی بود که نوروزیخوانها شبانه مژده بهار به خانهها میبرند؛ امّا نه در چنین هوایی.سفره شام را تازه برچیده بودند که یکباره از پشت در، میان شرشر ناودانها و صدای شکستن قطرهها بر سفال بام، آواز نوروزیخوان برخاست. واگردان مرسومش را با مژده باد بهاران آمده بود و اکنون قافیهاش را با عید بزرگان میبست - نوروز. مبهوت زن و شوهر نگاهِ هم کردند. نوروزیخوان واقعا یکبارگی کرده بود امشب. مرد بیاعتنا به بارشِ تند باران پیشدرآمد مدیحهای میآراست، بالابلند، در ستایش بانوی خانه، خیرالنسای حکیم. قصهها از علم و حذاقت حکیم میگفت. مبارکدستیاش را میستود. نمونه حتّی چاشنی سخنش میکرد. داستان مردی که به دستش زخمی مهلک زده بود با دَهره، وقتی جوانه درخت برای بزغالهاش میبرید. دست بهمرور سیاه شد. از انتهای بازو قرار به بریدنش داده بودند پزشکان. بیچاره برزگر فقیری بود و برای کشت و کار محتاج به هر دو دستش. شبانه از قرق بیمارستان گریخت، دل به مرگ نهاده. تقدیر این بار با او مدارا کرد و بر در حکیمش آورد. دست شفای حکیم به زندگی برش گرداند. شرح احوال مریض را موبهمو میداد- اسم، سنّ و سال، حتّی محل سکونتش که دهی بود فرسنگها دور از شهر. و همه در پوشش نظمی محکم. علی به وجد آمده از طبع روان نوروزیخوان سراپا گوش بود. حیرتش را بروز داد: بیسرپناه، زیر آسمانی که انگار سرِ مَشک واکرده بود، سنگ تمام میگذاشت مرد. نوروزیخوان قافیهها را این بهار بیباک به رشته میکشید و از باریکههای دشوار میجهید چنان چابک که گویی معجزات زن گره از زبانش واگشوده بود. علی اسکناس درشت پنج ریالی را که تا آن روز چربترین دهنمزد نوروزیخوان بود، توی دستش میگرداند. سفالها به فغان بودند. باران شدیدتر از پیش میبارید. حکیم دلواپس مریضشدنش بود و میگفت ذاتالرّیه خواهد کرد، مردک بینوا. علی، هنوز مشتاق به شنیدن بدیههسازیهای او، به شوخی میگفت شکر خدا طبیبش مجانیست! امّا دلش دیگر رضا نداد به معطلکردن او بیش از این. پول کاغذی را به احمد داد تا برای نوروزیخوان برد. احمد خیس از باران برگشت پول در مشت».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.