«مؤسسه انتشارات اميركبير» امروز 70ساله ميشود
حميدرضا محمدي- روزنامهنگار
«در اوج فعاليت بودم، قرار و آرام نداشتم. فكرم، ذهنم، وجودم همه كتاب بود و گسترش و گردش كار كتاب. دلم ميخواست با كتابهايم، با مؤسسهام در هر گوشهکنار كشورم باشم و كتاب به مردم بدهم. دلم ميخواست در هر فعاليت مربوط به چاپ و نشر حضور داشته باشم، آتشفشاني بودم كه مدام ميجوشيد».شريف بود؛ به معناي واقعي كلمه. حتي وقتي هرآنچه داشت و نداشت را از كف داده بود، وقتي صحبت ميكرد از الحان و اصواتش چيزي جز بزرگمنشي مستفاد نميشد و اين يعني از آن گذشته سرشار از جبروت هيچ كم نداشت.او اما آنچه از دست داده بود، چيز كمي نبود؛ يك نهاد فرهنگي پرطمطراق بود. يك مؤسسه انتشاراتي كه وقتي 30 سال بيشتر نداشت، نهالش را كاشت. مراقبتش كرد تا بارور شد. چنان بارور كه در آن زمان، يعني نزديك به نيم قرن پيش روزي يك كتاب به طبع ميرساند اما درست در همين اثنا كه داشت پروبال ميگرفت، يكشبه از دستش داد. آنهم درست وقتي كه سه دهه از به راه افتادنش ميگذشت. او با اين مؤسسه انتشاراتي جرياني به راه انداخت و خود، جريانساز شد. و چند نسل را -حتي تا همين امروز- مديون خود كرد. «عبدالرحيم جعفري» كه دوازدهم آبان امسال اگر بود، يكصدمين سال تولدش را جشن ميگرفت، بيستوهشتم آبان 70 سال پيش، «مؤسسه انتشارات اميركبير» را با انتشار اعلاني در روزنامه اطلاعات بنياد نهاد. مكان نخستينش، بالاخانه چاپخانه آفتاب در خيابان ناصرخسرو بود. آنجا 16 متر بيشتر نبود اما به مرور چنان نضج يافت كه صاحب 10 كتابفروشي در تهران، از خيابان ناصرخسرو و بازار بينالحرمين تا چهارراه مخبرالدوله و جمهوري اسلامي و از روبهروي دانشگاه تهران و ميدان فردوسي تا ميدان امام حسين و چيزي در حدود 400 نمايندگي در شهرستانها شد.نخستين كتابهايش را كه در شمارگان 1500 نسخه منتشر كرد، «فن ورزش» ترجمه منير مهران و «انرژي اتمي» برگردان حسن صفاري بود.نشان اميركبير در ابتدا شيري غران بود، با اقتباس از نشان يك بنگاه سينمايي آمريكايي ولي از پسِ چند سال، سرباز هخامنشي و ارابهاش شد نشان اميركبير جعفري. او از همان بادي امر كوشيد تا اكابر و اعاظم روزگار را در انتشارات متبوعش جمع كند. جز اين اما در
ميدان دادن به جوانان اهل قلم شم عجيبی داشت. گويي بو ميكشيد يا در ناصيهشان ميخواند آيندهشان را و بسيار كسان بودند كه با اميركبير نامدار و نامور شدند.اميركبير البته ويژگياي داشت كه او را بدل به يكي از خوشنامترين ناشران كرد و آن پرداخت به موقع حقالتأليف -و گاهي حتي پيشپرداخت- بود. جعفري خود را متعهد و متخلق ميدانست به اين مهم. ميخواست ميان ناشر از يك سو و مؤلف، مترجم، مصحح و مصنف، اعتماد پديد آورد و آورد.جعفري اهل كارهاي بزرگ بود. به كوچك نميانديشيد.
دلي نترس داشت و سري پرشور. محافظهكار نبود. خطر ميكرد. اگر ايمان داشت كتابي خواهد درخشيد، آنقدر ميرفت و ميآمد تا به ثمر مينشست؛ نمونه البته بسيار دارد. اما شاهنامه و قرآن اميركبير مصاديق خوبي هستند كه در وزانت و نفاست حتي تا همين امروز هم، همتايي ندارند. او حتي وقتي فرهنگ لغت دكتر محمد معين را منتشر كرد، مطمئن بود به بار مينشیند. اصلا اگر ابرام و اصرار جعفري به صاحبان برخي آثار منشوريافته در اميركبير نبود، شايد هيچگاه هيچ كس ديگري هم به سراغشان نميرفت و فرهنگ ايران از خيل آثاري سترگ بينصيب ميماند. جعفري اما كودكي پرصعوبتي را گذرانده بود و مادري داشت سخت جگرآور. فرزندش را به چاپخانه علمي سپرد تا كار بياموزد. گويي میدانست بايد او را به جايي ببرد كه كتاب و كاغذ و جوهر از دروديوارش ميريزد. آن موقع 12ساله بود و مزدش روزي 10 شاهي. اما چنان لايق و شايق بود كه در چاپخانه از ورقگيري و كاغذتاكني شروع كرد تا به صحافي و حروفچینی رسيد و چنان پيش رفت كه به سرپرستي كارگران آنجا گمارده شد. از اين رو زندگي كارگري را با گوشت و پوستش لمس كرده و هواي كارگران و كارمندان اميركبير را داشت. عبدالرحيم جعفري با «اميركبير» نشر ايران را چنان تحول بخشيد كه بدل به بزرگترين ناشر خاورميانه شد. حالا اگرچه هنوز هم كتابهاي دوره جعفري بازنشر ميشود ولي اين بنگاه انتشاراتي در هفتمين دهه عمر خود و پس از به قول خودش، «تصرف» انگار حالوروز خوشي ندارد. او تا ساعت 10 شب شنبه دهم مهر 1394 كه از اين جهان رفت، هنوز هم چشمش دنبال دردانهاي بود كه به دنيا آورده بود. اما «اميركبيرِ» 1328 تا 1358 كجا و اميركبيرِ 1358 تا 1398 كجا؟!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.