نگرانيهايي كه دولتمردان بايد در نظر داشته باشند
علی دینیترکمانی- اقتصاددان
طبق آمار رسمی از مهر 97 تا مهر 98 بیش از 40 درصد تورم وجود داشته است و در این شرایط افزایش قیمت بنزین این هم به صورتی که تقریبا یک افزایش قیمت به نسبت شدید، بهویژه در زمینه نرخ آزادش (سه هزار تومان برای هر یک لیتر که پیش از این قیمت تکنرخی هزار تومان برای یک لیتر بوده است) رخ داده، نگرانيهايي را براي مردم به وجود آورده است.
دولتها که معتقدند با افزایش نرخ بنزین به اقشار فقیر و آسیبپذیر کمک میشود، اصطلاحی است که سالهاست مطرح و تکرار میشود و این یک اشکال ذاتی است که به جای توجه به ابزارها و سیاستهای معطوف به بهبود اوضاع اقشار آسیبپذیر به کار میرود. با این افزایش قیمت بنزین، باید در انتظار تشدید بیشتر فشارهای تورمی بود. گفتمان اصلاح قیمتها با هدف افزایش کارایی در سویی و کنترل کسری بودجه و در تحلیل نهایی کنترل تورم در سوی دیگر، چند بار آزموده شده است و كمتر باورپذير به نظر ميرسد. اکثر مردم بنا بر تجربه دریافتهاند اثر افزایش هر از چند گاه یکبار قیمت بنزین و سایر حاملهای انرژی، در زمانها و دولتهای مختلف، کاهش سطح رفاهشان را در پی داشته است. در این حالت، این پرسش پیش میآید که دولت از اجرای این سیاست، بهویژه در شرایط کنونی همراه با تورم بالا چه اهدافي را داشته است؟ اگر هدف، اصلاح قیمتها در جهت کاهش مصرف و کنترل قاچاق باشد، تجربه گذشته نشان میدهد اثر چنین سیاستی همچون مسکن، کوتاه و گذراست. اگر هدف، افزایش رفاه اجتماعی باشد، تجربه گذشته نشان میدهد این سیاست وقتی همراه با تورم بالا شود به ضد خود تبدیل میشود. اگر هدف تأمین عدالت اجتماعی باشد، تجربه گذشته نشان میدهد ابزار چنین سیاستی افزایش قیمتها نیست. استقرار نظام مالیاتی پیشرفته تصاعدی در دل نظام حکمرانی قوی و کارآمدِ توانا در تأمین رشد عدالتگراست؛ نکته نهایی. حکمرانی قوی، تعاملات سازنده با نظام اقتصاد جهانی، انباشت سرمایه با بهرهوری بالا و نظام مالیاتی پیشرفته تصاعدی، پیششرطهای رشد عدالتگرای بدون بار تورمی است. یعنی در صورت وجود این پیششرطها، میتوان وضع رفاهی گروههای اجتماعی محروم را بهبود داد بدون آنکه گروه اجتماعی محروم با شدت کم دچار محرومیت شدید و طبقه متوسط نیز دچار محرومیت شود. این پیششرطها، شکلی دیگر از مسطحشدن را فراهم میکند؛ یکدستشدن رو به بالا. اينكه گرانی بنزین با افزایش مناسب دستمزدها همراه نمیشود، یک تناقض ذاتی است. در این سیاست قیمتهای سوخت و حاملهای انرژی افزایش مییابد اما مردم استدلال میکنند ولو با زبانی غیرفنی، اگر حکم افزایش قیمت بنزین با استدلال قیمت فوب منطقه* صحیح باشد، در اینصورت باید دستمزدها هم به همین صورت افزایش یابند. این خود تناقضی آشکار است که بر این سیاست وارد است. پیروان این سیاست برای بالانرفتن قیمت کالا معتقدند نیروی کاری که کالایشان خدمترسانی و قابل تجارت نیست، نباید دستمزدشان افزایش یابد. دلیلش هم این است که دولتها برای آن بار هزینهای را که در نظر میگیرند، متناسب با درآمدی است که ایجاد میشود و هدفشان این است که در مقابل، هزینهها را به حداقل برسانند اما نتیجهاش این خواهد بود که افزايش دستمزدها با افزایش قیمتها و تورم رخ نمیدهد و اینگونه با پایینماندن دستمزدها سعی میشود هزینههاي تولید را کماکان پایین نگه دارند تا به رشد اقتصادی برسند اما از آنسو، نرخ دستمزدها نسبت به تورم کمتر است و در سالهای پس از سال 88 دیدهایم اینگونه بالارفتن نرخ بنزین و دیگر اقلام برابر با نسبت افزایش دستمزدها نیست. اما در این ارتباط ابتدا این بالارفتن با شدت زیاد یک شوک مثبت است اما در ادامه این تورم، بالا و پایینآمدن ارزش یارانههای نقدی بهمرور ما را متوجه این نکته میکند که قدرت خرید کل افراد و خانوارها کاهش مییابد و فقر از دامنه و شدت بیشتری برخوردار میشود. بنابراین درکل شدت فقر افزایش مییابد و بهویژه خانوادههایی که از مسکن برخوردار نیستند، بیشتر متوجه این فقر خواهند شد و این قضیه در کلانشهرها از بیشتر مناطق کشور پررنگتر خواهد شد. در اين مدت وعدههای حمایتی مانند افزایش یارانههای نقدی بيان شد. باید گفت این سیاست (یارانه تقریبا فراگیر) در گذشته، آزمون پس داده است و مردم به تجربه دریافتهاند یارانه دریافتیشان همچون تکهیخی در دستشان است که در گذر زمان با گرمای تورم، آب میشود و قدرت خریدش بهشدت افت میکند. با این اوصاف، چگونه بايد انتظار داشت اين افزايش قيمت، جنبههای حمایتی از اقشار آسیبپذیر جامعه را تقویت کند. پانوشت: * قیمت فوب (FOB) به زبان ساده، یک اصطلاح در بازرگانی و به معنی قیمت کالا تا لحظه تحویل روی کشتی است. بنا بر قوانین بینالمللی، در شرایط فوب فروشنده وظیفه دارد همه هزینههای کالا را تا محل حمل اصلی (با کشتی یا هواپیما یا راهآهن) متقبل شود و همه هزینههای بعد از این مرحله اعم از کرایه حمل، بیمه، تعرفههای وارداتی و... را خریدار متقبل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.