تجربهاي كه ايران از آفريقا ميگيرد
محمد درويش
در آغاز کمپانیهای تراریخته بر دولتهای «قوی» در آفریقا تمرکز داشتند که فشار از جانب شهروندان خود را به کنار میزدند؛ دولتهای مصر، سودان، اوگاندا یا بورکینافاسو.
صنعت بذرهای گیاهی تراریخته مصرانه ادعا میکند با توجه به ازدیاد جمعیت، گیاهان تراریخته قادرند گرسنگی را از بین ببرند و مصرف سموم شیمیایی و آفتکشها را تقلیل دهند. اما بخش اعظم محصولات گیاهی تراریخته در آفریقا (مانند سویا و پنبه) جزء مواد خوراکی محسوب نمیشوند و البته راههای دیگری نیز جز کاشت بذرهای تراریخته برای کاهش بهکارگیری از مواد شیمیایی در کشاورزی وجود دارد. تولیدکنندگان تراریخته بهمنظور بهدستآوردن دلها و همراهکردن افکار عمومی برای چنین محصولاتی، سازمانهای غیردولتی و اتحادیههای فراوانی پایهگذاری کردهاند. نامهای آنها: Africa Harvest، African Biosafety Network، Africa Bio و... غیره است. هزینه مالی این سازمانها از جانب صنعت تراریخته، بهویژه مونسانتو و USAID تأمین میشود. یکی از این سازمانها- African Agricultural Technological Foundation- تلاش میکند دولتهای آفریقایی را به گذراندن قانونهایی برای حمایت از بیوتکنولوژی وادارد. این سازمان همچنین ارتباطهایی بین کمپانیها و پروژههای کمک بشردوستانه مانند «Water Efficient- Maize for Africa »- تولید بذرهای ذرت مقاوم در برابر خشکسالی- ایجاد کرده است. اما این ابتکارات بشردوستانه با مبارزه با گرسنگی و فقر کمتر ارتباطی دارند. فقط یک بار مونسانتو در سال ۲۰۱۶ به نشانه همبستگی به AATF و دیگر کشورهایی که اجازه آزمایش گیاهان تراریخته را دادهاند، بذر تراریخته خود را بدون بهره مالکانه واگذار کرد. با این روش، مونسانتو متخصصان همفکری را جلب میکند که زمانی در کمیسیون وضع قانونهای مورد نظر فعالیت خواهند داشت. برای لابی تراریخته شکست پنبه در بورکینافاسو فقط یک حادثه کوچک به شمار میرود که آن را بهحساب عجله مونسانتو میگذارند. اما زمانی که شبکه منتقد محصولات تراریخته-Copagen- 203 تولیدکننده را ارزیابی کرد، از وسعت آسیبهای واردشده پرده برداشته شد: مصرف پنبه تراریخته هزینه تولید کشاورزان را هفت درصد افزایش و همزمان بازده را هفت درصد کاهش داده بود. از همه قولهای دادهشده از جانب مونسانتو درباره پنبه تراریخته، فقط یک قول انجام شده است: مقدار مصرف آفتکشها کاهش پیدا کرده. همچنین بررسی Copagen نشان میدهد نزدیک به ۴۰ درصد از تولیدکنندگان، پنبه تراریخته و پنبه معمولی را پس از خرید یا پس از برداشت محصول با یکدیگر مخلوط میکنند؛ هشت سال پس از ورود پنبه تراریخته به این کشور هنوز بسیاری از تولیدکنندگان خبر ندارند تراریخته چیست و پنبه دستکاریشده را به عنوان بذر اصلاحشده میشناسند. کشاورزان در سراسر آفریقا کلا در گفتوگو در این زمینه شرکت داده نمیشوند. تصمیمها در مرحله نخست صدور مجوز بذرهای تراریخته دور از چشمهای کنجکاو و در گروههای کوچک بین سرمایهگذاران خصوصی و عمومی، ناظران دولتی و پژوهشگران انجام میشود. بزرگترین خطر محصولات تراریخته در تغییر کشاورزی در آفریقا نهفته است. اما کاشت محصولات تراریخته نتیجه معکوسی خواهد داشت؛ کشاورزی تککشتی که کشاورزان را به کارگران زمین تبدیل میکند. خواننده عزیز روزنامه «شرق»! آنچه ارائه شد، خلاصهای از گزارش اخیر و مشروح لوموند دیپلماتیک بود که آشکارا نشان میدهد بین ادعاها و واقعیتهای اثربخشی محصولات دستکاریشده ژنتیکی -تراریخته یا GMO- هنوز فاصله بسیاری وجود دارد و متأسفانه کارتلهای بزرگ این حوزه عملا قاره آفریقا را به موش آزمایشگاهی برای ارزیابی خطر این محصولات تبدیل کردهاند. اما با توجه به تعاملات روزافزون جوامع بشری و مسافرتهای پرشمار، آشکار است عوارضهای احتمالی این آزمایشگاه انسانی بهتدریج اروپا و دیگر قارههای جهان را فراخواهد گرفت. تأملبرانگیزتر آنکه این کمپانیهای ثروتمند تصمیم به تشکلسازی بهاصطلاح غیردولتی برای ترویج محصولات تراریخته گرفتهاند؛ درست مشابه روندی که لابیهای پرقدرت داخلی در حوزه ترویج غلبه تفکر سازهای در مدیریت آب و تراریخته در ایران آغاز کرده و ما شاهد ظهور مثلا سمنهایی هستیم که علنا از طرحهای سدسازی، انتقال آب، تراریخته و نظایر آن دفاع میکنند. دست آخر آنکه نگارنده امیدوار است با تجربه گرفتن از درس تلخ آفریقا، سازمان حفاظت محیط زیست در ایران به وظایف اصلی خود، یعنی حفاظت از ذخیره ژنتیکی کشور و سلامت زیستمندان از جمله آدمی بازگشته و مقررات سختگیرانهتری در حوزه کاربست محصولات تراریخته وضع کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.