|

هستي‌شناسي تاريخ اكنون

در منطقه‌اي كه ما قرار داريم و با وجود اديان ابراهيمي، مدرن مقوله‌اي نيست كه بتوانيم آن را به مدرنيته‌اي خاص الصاق كنيم. منظورم از مدرنيته خاص، پديده‌اي است كه از 200 سال پيش با آن سروكار داريم. از صحبت‌هاي آقاي فرهادپور اين‌گونه بر‌مي‌آيد كه انگار تاريخ به معناي گذشته‌اي طولاني است. من با اين رويكرد موافق نيستم و فكر مي‌كنم اتفاقا راه را براي توجيه تاريخ‌نگاري‌ها‌ يا فلسفه‌هاي تاريخ از نوع ايران‌شهري يا از هر نوع ديگري، خواه مبنا را خلافت بگذارد، خواه شاهنشاهي، باز مي‌كند. با اين رويكرد بازي‌اي با سنت امكان‌پذير مي‌شود كه ما در كتاب «ناميدن تعليق» سعي كرديم درباره آن حساس باشيم و به‌همين‌دليل سعي كرديم بسيار محدودتر و جزئي‌تر به قضيه نگاه كنيم. اسم ماركس در كتاب زياد نيامده؛ ولي اتفاقا خيلي به آن پرداخته مي‌شود. به لحاظ تاريخي دوره زماني را كوتاه‌تر گرفتيم و مبنا را مدرنيته گذاشتيم. به معنايي كه ماركس گفته مدرنيته با سرمايه‌داري امكان‌پذير مي‌شود و سازمان اجتماعي يا سياسي‌اي كه در آن فرم مي‌گيرد، دولت-ملت است. دولت-ملت به يك معنا بخشي از اين پديده كلي است. ما هم مسئله‌مان رابطه اين جزء با آن كل بوده است. چگونه اين رابطه جزء با كل را بخوانيم؟ به اعتقاد برخي، تاريخ ايران همواره تاريخ استبداد بوده يا اينكه تاريخ ايران انحطاط بوده و ما در وضعيتي هستيم كه دولت مستعجل است؛ پس بايد رفت ايدئولوژي ايران‌شهري را بسيج كرد تا بتوانيم دولت بسازيم. مسئله ما بررسي اين موارد بوده. در واقع ايدئولوژي‌هايي كه آمده‌اند پوششي ايجاد كنند براي اينكه نتوانيم با اين موضوع مواجه شويم كه يك دولت مستقر وجود دارد. اين دولت را چگونه بايد بررسي كنيم؟ اگر برگرديم به دوره هخامنشي و بگوييم كوروش مستبد بوده؛ يا اينكه به دنبال آلترناتيو ايران‌شهري بگرديم و بعد به حاكم رهنمود دهيم كه در داخل و خارج دشمن و دوست كيست. اگر اين موضوع را تشخيص دهيم، آن‌گاه دولت، دولت خواهد شد. چگونه بايد اين موارد را طرح مي‌كرديم؟ براي ما يك مسئله روشن بود و آن را در سراسر كتاب برجسته كرديم: به لحاظ تاريخي ما دقيقا در وضعيت هم‌زماني با جهان قرار داريم. يعني اين‌گونه نيست كه جهان يك جا باشد و ما يك جاي ديگر. ما در اين جهان قرار داريم و به اين معني انگشت بر امر كلي مي‌گذاريم؛ اما نخواستيم امر كلي را با فلسفه تاريخ توضيح دهيم. نمي‌گويم اين‌گونه توضيح‌دادن امكان‌پذير نيست و چه بسا اين كار در تاريخ دوران مدرن به وفور انجام شده؛ اما ما با اين نوع طرح فلسفه مسئله تاريخ زاويه داشتيم. به نظر مي‌آيد كه آلترناتيو ديگري به جز دولت- ملت وجود ندارد؛ حتي اگر بحث هارت و نگري را بپذيريم كه در گذار حاكميت به امپراتوري هستيم، باز هم هميشه محل بحث دولت-ملت است. مسئله ما جزئي‌نگري به معناي ورود به جزئيات تاريخي نيست. ضمن اينكه به نظر من توضيح واقعيت هم جز از اين طريق امكان‌پذير نيست. اين موضوع به معناي تجربه‌گرا‌بودن نيست؛ بلكه به اين معناست كه نگاه تاريخي همواره تجربه‌كردن واقعيت است؛ سپس به اين طرح مسئله رسيديم كه با چه نظام دانشي روبه‌روييم كه اجازه نمي‌دهد به شناخت برسيم. نظم دانشي كه استبداد مي‌بيند، مدرنيته كج‌و‌معوج مي‌بيند، انحطاط مي‌بيند، زوال مي‌بيند، شكل‌نگرفتن دولت مدرن را مي‌بيند، شكل‌نگرفتن جامعه مدرن را مي‌بيند و... اين همان چيزي است كه ما اسمش را ايدئولوژي گذار از سنت به تجدد گذاشته‌ايم. منطق چيزي كه اينجا با آن مواجه مي‌شويم، بخشي از كليت هم‌زمان با جهان و بخشي از نظام سرمايه‌داري و مدرنيته است؛ ولي به چه شكلي متحقق شده؟ چرا اين موضوع براي ما مهم است؟ نه به اين دليل كه شرق مهم است؛ بلكه به خاطر اينكه اصولا قائل به اين هستي‌شناسي‌ هستيم كه كل، چيزي به غير از كنار هم‌‌ نشيني معيني از اجزا نيست. نه اينكه كل هيچ چيزي نيست؛ بلكه به اين معني كه كل در اين اجزا تحقق می‌یابد. اينكه اجزا چگونه شكل مي‌گيرند و چه رابطه‌اي با هم برقرار مي‌كنند و چگونه همنشين مي‌شوند، در اينكه كل چه باشد، نقش بازي مي‌كنند. آيا نظام دانش اجتماعي تاريخي‌اي داريم كه با اين مسئله مواجه شود؟ منظور ارائه راه‌حل نيست. تأمل درباره اين موضوع آن چيزي است كه به نظر ما وجود ندارد و در نتيجه زمان حال را به تعليق در‌مي‌آورد و آلترناتيوهايي از درون خودش توليد مي‌كند كه خود آنها هم به تعليق زمان حال مي‌انجامند. به تبارشناسي اشاره شد. ​چيزي كه اينجا به‌عنوان تبارشناسي اتفاق مي‌افتد، نسبتي با آنچه به‌عنوان تبارشناسي تعريف مي‌شود، ندارد و ما اينجا آن را به‌عنوان هستي‌شناسي انتقادي فهميديم؛ چون تبارشناسي مي‌تواند دقيقا تكرار وضعيتي باشد كه يا به خاص‌گرايي مي‌انجامد (اينجاي ما ربطي به جهان ندارد) يا به جهان‌گرايي و عام‌گرايي‌ (انگار اينجا هيچ اتفاق ديگري نمي‌افتد و سرمايه همه جا را يكسان در‌مي‌نوردد... .

چه در عراق باشد، چه در مكزيك يا ايران). به نظر ما چون بين دانش و سياست نسبت مشخصي وجود دارد، نمي‌توان وارد سياست شد، بدون اينكه به طور خاص بگوييم اينجا چه اتفاقي در حال رخ‌دادن است. يكي از استادان اين دانشكده نام خوبي روي وضعيت ما مي‌گذارد؛ اينكه وضعيتي كه ما در آن قرار داريم، ناشي از يك همنشيني است. اين نام‌گذاري مهم است؛ چون درگير بحث سنت و تجدد نيست و هم‌زماني ما را با بقيه جهان برجسته مي‌كند؛ ولي توأمان مي‌تواند توضيح دهد كه در اين جزء چه اتفاقي در حال رخ‌دادن است. نمي‌گويد چه اتفاقي مي‌افتد تا شايد امكان اين توضيح را به وجود آورد. اين نام‌گذاري وقتي در چرخ‌‌دنده كارخانه آكادمي ما مي‌افتد، چه بلايي سرش مي‌آيد؟ آيا اصولا امكاني برايش وجود دارد كه بتواند خودش را طرح كند؟ بحث ما چيزي جز اين نيست كه اين نام‌گذاري را محقق كنيم تا تبديل شود به دانشي اجتماعي كه بتوان با آن به سياست پرداخت. آن موقع مي‌توان گفت كه استاد محترم! ما در وضعيتي نيستيم كه دولت مستعجل باشد. اتفاقا ما با دولتي پايدار و ايستاده روبه‌روييم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.