|

معرفت؛ عامل ماندگاري آثار يدالله صمدي

گروه هنر: ‌کانون فيلم خانه سينما در تازه‌ترين برنامه خود که به مناسبت سالروز تولد زنده‌ياد يدالله صمدي و به دنبال مراسم يادمان او روز سه‌شنبه هفته جاري برگزار مي‌شود، فيلم «اتوبوس» را به نمايش خواهد گذاشت. طبق اعلام روابط عمومي خانه سينما، نسخه مورد نظر از فيلم «اتوبوس» به تازگي از روي نگاتيو نگهداري‌شده در فيلمخانه ملي ايران چاپ شده و کيفيت صدا و تصوير فيلم بسيار خوب است. «اتوبوس» فيلمي به کارگرداني يدالله صمدي و نويسندگي داريوش فرهنگ (اصل اين فيلم‌نامه در واقع متعلق به محمود دولت‌آبادي است) ساخته سال ۱۳۶۴ است. در خلاصه داستان اين فيلم آمده است: «اهالي يک روستا به دو گروه بالادهي و پايين‌دهي (حيدري و نعمتي) تقسيم شده‌اند. سرکرده نعمتي‌ها نمکزار خود را به کدخدا، که به دشمني و کينه بين دو گروه دامن مي‌زند، مي‌فروشد و يک اتوبوس مستعمل مي‌خرد تا با آن مسافرکشي کند. ورود اتوبوس به روستا کار گاريچي (مسافرکش) حيدري‌ها را کساد مي‌کند و اختلاف‌ها بيشتر مي‌شود. در اين ميان کدخدا سرکرده حيدري‌ها را ترغيب مي‌کند تا آسيابش را به او ــ کدخدا ــ بفروشد و اتوبوسي بخرد. کشمکش بيش از پيش بالا مي‌گيرد. در اين فيلم زنده‌ياد هادي اسلامي، حميد طاعتي، زنده‌ياد مرتضي احمدي، اصغر زماني، يوسف صمدزاده، محمدقاسم پورستار، زنده‌ياد مهري مهرنيا و خسرو دستگير به ايفاي نقش مي‌پردازند. در اين جلسه که سه‌شنبه 28 آبان در خانه سينما ساعت 18 برگزار مي‌شود، پس از نمايش فيلم «اتوبوس» عزيزالله حاجي‌مشهدي و اميد نجوان در نشستي درباره فيلم صحبت خواهند کرد. علاقه‌مندان مي‌توانند براي حضور به نشاني خيابان بهار جنوبي، کوچه سمنان، پلاک 29، خانه سينما مراجعه کنند. در يادمان زنده‌ياد يدالله صمدي چه گذشت؟ همچنين سالن سيف‌الله داد خانه سينما در غروب روز يکشنبه ۲۶ آبان‌ماه و هم‌زمان با شصت‌و‌هفتمين زادروز زنده‌ياد يدالله صمدي،‌ ميزبان برگزاري مراسمي به ياد اين فيلم‌ساز سينماي ايران بود. در ابتداي اين مراسم که با حضور جمعي از اهالي سينماي ايران و همچنين خانواده، دوستان و بستگان مرحوم صمدي برگزار شد، پدرام اکبري که اجراي برنامه را برعهده داشت با اشاره به علاقه‌مندي اعضاي خانواده اين فيلم‌ساز به برگزاري مراسم بزرگداشتي هم‌زمان با سالگرد فوت آن مرحوم گفت: «از خانواده محترم صمدي تقاضا کرديم به جاي انجام اين کار با برگزاري يادمان اين هنرمند در زادروز او موافقت کنند و خوشبختانه برگزاري جشن تولد صمدي، حاصل چنين موافقتي است». سپس او اين يادمان را «يک آيين کهن ايراني» توصيف کرد و افزود: «از ديرباز و در دوره‌هاي بس کهن، هر گاه عزيزي از ميان زندگان پر کشيده، ياد او را در زادروزش گرامي داشته‌اند تا به شادي و نيکي از او ياد شود و اين کمترين کاري است که مي‌شد درباره دوست و همکار عزيزمان يدالله صمدي انجام داد». نخستين سخنران اين مراسم که به پشت تريبون دعوت شد، حسين زندباف بود. اين تدوينگر باسابقه سينماي ايران در ابتداي سخنان خود ضمن تبريک زادروز يدالله صمدي، به جايگاه ويژه اين فيلم‌ساز در سينماي پس از انقلاب اشاره کرد و گفت: «زماني که در يک دفتر توليد فيلم همکار بوديم، من و ساير دوستان خيلي تلاش کرديم او را راضي کنيم تا فيلم‌نامه «مردي که زياد مي‌دانست» را بسازد اما او بنا بر دلايلي از ريسک بالاي چنين کاري مي‌ترسيد ولي زماني که اين فيلم ساخته شد،‌ در جشنواره همان ‌سال صمدي جايزه بهترين کارگرداني را گرفت و ما نمي‌دانستيم از اين به بعد چگونه بايد با او ارتباط برقرار کنيم!» سپس او صمدي را تنها فيلم‌سازي دانست که به گفته او در فيلم‌هايش معرفت هست و اين، عامل ماندگاري آثار اوست. در ادامه زندباف گفت: «يدالله صمدي عاشق زادگاهش (مراغه) بود و طبعا به آذربايجان عشق مي‌ورزيد. به همين دليل وقتي فيلم «ساراي» که به زبان آذري ساخته شده بود را در اين منطقه به نمايش گذاشت، بعضي‌ها حتي با ويلچر خود را به سالن سينما رسانده بودند. تأثيري که نشان‌دهنده عشق واقعي او به انسان و البته مردم اين منطقه بود». سخنران بعدي اين مراسم حسن قلي‌زاده، مدير فيلم‌برداري قديمي سينماي ايران بود. قلي‌زاده ضمن يادآوري جاي خالي دوستان و همکاراني که در سال‌هاي اخير به ديار باقي شتافته‌اند، گفت: «جاي خالي اين عزيزان چنان حفره بزرگي است که پرکردن آن محال و ناممکن به نظر مي‌رسد و متأسفانه اين حفره هر روز عميق و عميق‌تر هم مي‌شود». سپس او ضمن اشاره به سابقه آشنايي خود با زنده‌ياد صمدي گفت: «او فيلم‌سازي بود که مهر مي‌داد و مهرباني پس مي‌گرفت. به‌ همين دليل کمتر کسي را پيدا مي‌کنيد که از او آزار ديده‌ يا مثلا از حرف‌هايش رنجيده باشد». همچنين قلي‌پور «قدمت يک پيوند طولاني» به درازاي چهار دهه را «نشانه يک خصلت ستودني در طرف مقابل» توصيف کرد و افزود: «و يدالله صمدي چنين فردي بود. کسي که گاهي براي مهرورزي جاخالي مي‌داد تا تأثير محبت او به نفر بعدي برسد». اين مدير فيلم‌برداري قديمي سينماي ايران گفت: «صمدي آن‌قدر بزرگوار بود که با وجود بيماري و بستري‌بودن در يکي از بيمارستان‌هاي شيراز، از پزشک معالج خود مرخصي گرفته و به‌خاطر شرکت در مراسم بزرگداشت من به تهران آمده بود. در حقيقت، اين کار زيباي او چنان دِين بزرگي ايجاد کرد که هنوز و هميشه بر دوش من سنگيني مي‌کند». سخنران بعدي مراسم، خسرو دستگير بود. اين بازيگر اهل آذربايجان که در فيلم‌هاي «اتوبوس»، «ايستگاه»، «ساوالان»، «دُمرل»، «ساراي» و «تکم‌چي» با زنده‌ياد صمدي همکاري داشته است، گفت: «شنيده بودم کارگردان‌ها از چنان ارج و قربي برخوردارند که اگر کسي با آنها کار دارد بايد از طريق دستيارشان با آنها صحبت کرد، اما صمدي از اين روحيه متفرعنانه به دور بود و به همين خاطر به‌راحتي مي‌شد با او حرف زد و مسائل را در ميان گذاشت». دستگير در بخش ديگري از صحبت‌هاي خود با اشاره به علاقه مرحوم صمدي به فرهنگ و سنت‌هاي منطقه آذربايجان گفت: «خيلي‌ها را مي‌شناسم که آذري‌زبان هستند و آذربايجان را هم دوست دارند، اما هيچ‌کس به اندازه صمدي، عاشق زبان و روايت‌هاي اين منطقه نبود. به همين خاطر به مردم آذربايجان خدماتي ارائه کرد که عضويت در هيئت امناي انجمن خيريه حمايت از بيماران سرطاني و شرکت در مراسم گلريزان براي کمک به اين بيماران، تنها يکي از آنها بود». فرشته طائرپور از تهيه‌کنندگان سينماي ايران،‌ يکي ديگر از سخنرانان اين مراسم يادمان بود. طائرپور با يادآوري دوران حضور خود در هيئت‌مديره خانه‌ سينما و همچنين همکاري با مرحوم صمدي که در آن دوران، مديريت عامل اين مرکز صنفي را بر عهده داشت، گفت: «متأسفانه در زمانه ما پيداکردن آدم‌هاي محترمي که زلال باشند، خوب فکر کنند و خوب هم حرف بزنند، خيلي دشوار شده است، اما خوشبختانه يدالله صمدي يکي از آنها بود و من افتخار مي‌کنم که در زمان غيبت او در خانه سينما انجام کارهاي ايشان را بر عهده داشتم». او با تبريک زادروز صمدي به‌عنوان «يک اتفاق» که به تعبير او «تکرار ندارد»، گفت: «به نظر مي‌رسد مهم‌ترين ميراثي که از صمدي به جا مانده، محبت بي‌پايان اوست؛ محبتي که از اين فيلم‌ساز ارزشمند براي سينماي ايران به جا مانده است». سخنران بعدي مراسم، علي‌رضا رئيسيان بود. اين کارگردان با يادآوري دوران تأسيس و راه‌اندازي خانه سينما گفت: «اين تشکل صنفي از سال ۱۳۶۸تاکنون با صلابت و قدرت کار خود را انجام داده و جالب اينکه نخستين رئيس کانون کارگردانان سينماي ايران که در آن دوران در مکان‌هاي ديگري تشکيل جلسه مي‌داد، يدالله صمدي بود. فيلم‌سازي که تا چهار دوره و با اعتماد کامل اعضا، رياست اين کانون را بر عهده داشت». او گفت: «يدالله صمدي در آن دوران، دفتر شخصي خود را به برگزاري جلسه‌هاي کانون اختصاص داده بود و جدا از پرداخت هزينه‌هاي جانبي انجام اين کار، برادرانه به رفع مشکلات اعضا مي‌پرداخت. در حقيقت بايد گفت ارزش کار او اين‌قدر زياد بود و هست که بايد به احترام او از جا برخاست و اداي احترام کرد». نفر بعدي که به پشت تريبون دعوت شد، احمد طالبي‌نژاد بود. اين منتقد سينما يدالله صمدي را متعلق به نسل سوخته‌اي دانست که به گفته او «در مسير کار خود دچار حُب و بغض شده و متأسفانه از مسير اصلي کار خود بازماندند». او گفت: «اين فيلم‌سازان متعلق به نسلي بودند که در همان نخستين گام‌ها، بهترين فيلم‌هاي خود را ساختند، اما در ادامه به سختي توانستند موفقيت فيلم‌هاي نخست خود را تکرار کنند». طالبي‌نژاد با اشاره به فيلم‌هاي «مردي که زياد مي‌دانست»، «اتوبوس» و «ايستگاه» به‌عنوان شاخص‌ترين آثار کارنامه زنده‌ياد صمدي گفت: «درخشش اين فيلم‌ساز در فيلم‌هايش از زماني کاهش پيدا کرد که مسئوليت‌هايي را در سينما پذيرفت و به همين خاطر از جنبه‌هاي هنري آثار خود کمي فاصله گرفت، اما اينها از ارزش‌هاي کارگرداني او چيزي نمي‌کاهد و فيلم‌هايي که از او به جا مانده نيز شاهد اين ادعاست». منوچهر شاهسواري، مديرعامل خانه سينما نيز ديگر سخنران اين مراسم يادمان بود. شاهسواري گفت: «همه ما محصول تقدير، تقصير و تدبير هستيم، اما يدالله صمدي با شناخت خوبي که از تقدير خود داشت، تدبير مي‌کرد. تدبيري که البته متأسفانه خودش معمولا سهم چنداني از سفره آن نداشت». او در بخش ديگري از صحبت‌هاي خود گفت: «حاضران در اين مراسم يادمان کساني هستند که به قلب خود و مهري که از مرحوم صمدي به ياد دارند، پاسخ داده‌اند و سپاس من به آنها نيز صرفا از بابت احترام و دست‌بوسي است». يوسف‌ صمدزاده، تهيه‌کننده و مدير توليد سينماي ايران نيز يکي ديگر از سخنرانان اين مراسم بود که پشت تريبون قرار گرفت تا درباره دوستي و خاطرات خود از مرحوم صمدي سخن بگويد. او با اشاره به نحوه آشنايي خود با اين فيلم‌ساز ازدست‌رفته گفت: «زماني که اولين‌بار و به طور اتفاقي يک پرده از نخستين فيلم صمدي را ديدم، نمي‌دانستم او هم آذري‌زبان و مثل خود من در مراغه به دنيا آمده است. درحالي‌که از ديدن کار صمدي به وجد آمده بودم، به او گفتم اميدوارم در آينده فرصتي فراهم شود تا بتوانيم با هم کار مشترکي داشته باشيم؛ و به شکل عجيبي چندي بعد، اين آرزوي قلبي با جلب نظر او براي کارگرداني فيلم‌نامه «اتوبوس» به نتيجه رسيد؛ فيلمي که در جشنواره فيلم فجر خوش درخشيد و به نقطه‌ عطف کارنامه سازنده‌اش تبديل شد». او سپس با يادآوري خاطرات توليد اين فيلم که در اروميه و مناطق اطراف اين شهر انجام شده، گفت: «روحيه عاطفي صمدي به‌گونه‌اي بود که تمام همت خود را به کار گرفت تا يکي از بازيگران جوان اين فيلم را که تازه ازدواج کرده بود صاحب خانه کند و براي انجام اين کار، جدا از بخشي از دستمزد خود، از اعضاي توليد و برخي اهالي روستا نيز کمک گرفت؛ عمل انسان‌دوستانه و خداپسندانه‌اي که بي‌شک بخشي از برکت توليد فيلم «اتوبوس» به حساب مي‌آيد». صمدزاده همچنين گفت: «با گذشت يک‌ سال از سفر ابدي صمدي هنوز هم نمي‌توانم باور کنم که او در ميان ما نيست؛ و تنها چيزي که اين درد را تسکين مي‌دهد، لذت تماشاي دوباره کارهايي است که از او به يادگار مانده و خواهد ماند». مهدي‌يار عزيزي، بازيگر نوجوان فيلم «پدر آن ديگري»، يکي از آخرين افرادي بود که براي صحبت درباره زنده‌ياد صمدي پشت تريبون آمد. وي گفت: «امروز روز تولد آقاي صمدي است و من خيلي خوشحالم که در شش‌سالگي، بيش از هفت ماه با ايشان همکار بودم و در فيلمشان بازي کردم». او سپس با يادآوري يکي از خاطرات توليد اين فيلم گفت: «يک‌بار تا ساعت چهار صبح بايد کار مي‌کرديم و من از شدت خستگي خوابم برد. آقاي صمدي آن‌قدر مهربان بود که به‌خاطر من آن روز را تعطيل کرد و از ساير بازيگران خواست تا فردا کار را ادامه دهند. اين محبت و احترام او خاطره‌اي است که هرگز از ذهنم پاک نمي‌شود». بنفشه صمدي، تنها يادگار مرحوم صمدي، آخرين سخنران مراسم يادمان او بود. وي با تشکر از دوستان و عزيزاني که به گفته او در دوران سخت بيماري و روزهاي پس از درگذشت زنده‌ياد صمدي، هرگز خانواده اين فيلم‌ساز را تنها نگذاشته‌اند، گفت: «پررنگ‌ترين بخش زندگي‌ پدرم عشق بود و اين عشق را از نخستين روزي که به اين دنيا پا گذاشتم، به من منتقل کرد. او طوري من را با عشق بزرگ کرد که نبودن‌هايش (در زمان‌ فيلم‌برداري فيلم‌هايش) هيچ‌وقت برايم پررنگ نبود». بنفشه صمدي همچنين گفت: «وقتي همسرم (سعيد کريمي) وارد زندگي‌ من شد، عشق خود به او را به‌گونه‌اي به نمايش گذاشت که سعيد، پسر واقعي‌اش شد و به همين خاطر در بيمارستان محل بستري پدرم هيچ‌کس نمي‌توانست باور کند که او داماد پدرم است؛ و نه پسر او». او سپس با تشکر از کانون فيلم‌‌خانه سينما و ساير اعضاي برگزارکننده اين مراسم يادمان گفت: «دلتنگي براي پدرم قطعه گمشده‌اي است که تا آخر عمر همراه من خواهد بود. اما خوشحالم که هروقت دلتنگ پدر مي‌شوم او را در قلبم پيدا مي‌کنم». پايان‌بخش مراسم يادمان زنده‌ياد يدالله صمدي، نمايش يک فيلم کوتاه از جشن تولد 62 سالگي اين فيلم‌ساز (در پشت صحنه فيلم «پدر آن ديگري») و سپس بريدن کيک تولد او بود؛ کيکي که در شصت‌وهفتمين زادروز اين فيلم‌ساز بريده و در غيبت او ميان حاضران توزيع شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.