مُد ایران در هزارتوی تاریخ صدواندی ساله
گروه مد: در بخش سررسید مد به عوامل تاریخی و تاریخ مد پرداخته میشود؛ اینکه این مدیوم از گذشتههای دور در چه شرایطی قد کشیده و به انسان معاصر رسیده و مد مدرن امروز را رقم زده است. در مقاله «مطالعه تطبیقی بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدینشاه به فرنگ» که در اختیار سایت خبری معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گرفته، به عوامل ایجاد تنپوش سنتی برای بانوان قاجار اشاره شده است. آنچه امروزه بهعنوان پوشش تنه بانوان دربار قاجاری میشناسیم، محصول دو مؤلفه مؤثر در روند فرمگیری آن است. اول آنچه بهعنوان میراث از نسلهای گذشته به بانوان به یادگار رسید و اختیاری در انتخابش نبود و بیشرط قابلیت اجرائی داشت و بهواقع پوشاکی کاربردی متناسب با اوضاع اقتصادی و نظام اعتقادی جامعه و خانواده انتخاب میشد. اوضاع اقتصادی تعیینکننده جنسیت لباس و کیفیت تزئینات آن بود. خانوادههای کمبضاعت از پارچههای ارزانقیمتی مانند چیت و چلوار و کرباس البسه میدوختند و تزئینات لباسهایشان نوارهای رایج و سکههای بدلی بود. اما زنان دربار از حریر و ابریشم و ساتن همراه با جواهرات درخشان بهره میجستند. نظام اعتقادی تقریبا برای همه بانوان یکسان بود و بهصورت پوشش کامل بدن بیرون از منزل، توصیف میشد. قطعات لباس و میزان برش لباس برای همه یکسان و تقریبا بدون تغییر بود و به این لحاظ، بانوان همسطح از نظر طبقات اجتماعی، پوشاکی همانند داشتند. مؤلفه دوم، مقتضیات حکومتی و تدبیر پادشاهان در همان بازه زمانی است. به این معنی که بر اساس شرایط زمانی حاکم، رأی پادشاه بر ایجاد تغییر در همه یا قسمتی از البسه مردمان آن سرزمین مؤثر است. در مقایسه میان این دو عامل بنیادین، میتوان اینگونه استنباط کرد که مؤلفه اول، از بطن فرهنگ و اعتقاد توده مردم برخاسته است و اصالت و ماندگاری بیشتری دارد اما مقتضیات حکومتی، عموما طول عمر کمتری دارند و با تغییرات دیگری که حادث میشود، از میان میروند ولی به علت ظهور ناگهانی و بروز تفاوت فاحش این دسته لباسها، با البسه سنتی و آبا و اجدادی، میتواند در پیکره استوار البسه سنتی، رخنه کند. سفر ناصرالدینشاه به فرنگ ناصرالدینشاه در سفری که به فرنگ داشت، با دیدن لباسهای بالرینهای روسیه، مجذوب آن شد و تصمیم گرفت بانوان حرمسرایش را به این سیاق درآورد. بهفرمان شاه، بلافاصله بانوان حرمسرای ناصری مانند بالرینهای سنپترزبورگ، از دامنهای چتری کوتاه و شلوارهای چسبان استفاده کردند. در این زمان، اولین ضربهها به پیکره استوار سنت ایرانی زده شد و بانوان دربار قاجار، فصل جدیدی از تغییرات ارزشی را در طول حیات زن ایرانی تجربه کردند.غربیان در همین راستا، برای جلب توجه همگانی مردم ایران، جهت استفاده از کالاهای خود، شروع به جلب نظر شاه، درباریان و خانواده آنها کردند. از آنجايی که سبک و سیاق درباریان همواره مورد تقلید عوام قرار میگرفت، میتوان به این نتیجه رسید که غربیان با هدف فروش اجناس و کالاهای تولیدشده در روند تحول عظیم اقتصادی کارخانههای نساجی خود به مقبولنمایاندن فرهنگ غربی در دربار ایران اهتمام ورزیدند. مد لباس خانمها همیشه از اندرون شاه بیرون آمده و سپس در بين شاهزاده خانمها و بانوان اعیان و بعد در بین عوام رواج پیدا میکرد. زنان قاجار مطیع بودند از سوی دیگر، در جامعه ایران زمان قاجار همانطور که از شواهد برمیآید، بهعنوان جامعه ایستا و سنتگرا، زن مطیع فضای جمع و خانواده است و ذهنیت او بدون پرورش و فاقد قدرت نقد و بررسی است. بهواقع زن، اجازه خروج از حصار غیرمنعطف سنت را ندارد و افق نگاه او فراتر از دامنههای از قبل تعیینشده نمیرود. از دیدگاه بعضی سفرنامهنویسان، زن در آن دوره محکوم به خانهنشینی است. زن قاجاری برای همیشه در خانه محبوس است، بدون تربیت مدنی. زنان قاجار هرگز دیده نمیشدند و اگر سیاحان مطالبی درباره آنها نوشتهاند، از روایت خواجههای حرمسرا بوده است. با این اوصاف وقت و انرژی زن قاجاری اکثرا در فضای محدود اندرونی حرمسرا و در پیچوخم روزمرگی میگذشت و زن به حدی از انفعال رسیده بود که تنها با پوشیدن البسه رنگارنگ و آرایش و پیرایش چهره دلشاد میشد. بلوشر سفیر آلمان در ایران معاشرت با ایرانیان را دارای این نقص میدانست که زنانشان خانهنشین بودند. با این اوصاف ارتباط زنان حرمسرا با همسران اروپاییانی که به ایران میآمدند، مانند گشودن افقهای جدیدی بود. فرایند تحول تنپوش بانوان دربار قاجار بانوان قاجار پیرو فرمان ناصرالدینشاه، لباسی را تجربه کردند که در پس لباس، پیام فرهنگی و اخلاقی آن را در زندگی روزمره خود درک نکرده بودند. بانوان دربار به لباسهای تودرتو و پرچین حجیم که بازدهی بانو را در عملکردهای اجتماعی پایین میآورد و مانند یک قشر ضخیم محافظ کل بدن بود، عادت کرده بودند، ناگهان در کنار البسه سنتی خود، پوششی متفاوت را تجربه کردند. در دیگر سو، لباس بانوان غرب متعادل و همسو با تحولات صنعتی و اقتصادی بهخصوص ایجاد و گسترش کارخانههای نساجی، تغییر ماهیت داد. لباسهایی با حجم کم، سبک و با تعداد قطعات کمتر و مناسب جهت حضور در کارخانهها برای کار و فعالیت و بهاینترتیب ساختار جدیدی از پوشش برای بانوان غربی هماهنگ با زندگی جدیدشان شکل گرفت. غربیان دریافتند برای تداوم پیشرفت خود نیازمند بازار فروش محصولاتشان هستند و بر این اساس از کشورهای آسیایی مانند ایران آغاز کردند. به همین دلیل در مورد جامعه ایران قاجاری، تنها شاهد تغییرات ظاهری مثل تغییر لباس هستیم بدون درک درست از مفهوم تغییرات. ایران دروازه ورود منسوجات غربی شد و شرایط اقتصادی به علت رکود کارخانههای ایران بر گرده تجار و تولیدکنندگان فشار عظیمی وارد كرد. تولیدات کارخانههای داخلی کمفروغ شد و همگان به منسوجات خارجی روی آوردند که با قیمت تمامشده كمتر، جذابتر و بهروزتر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.