|

در نقد پروژه طباطبایی

سیدجواد طباطبایی یکی از بحث‌برانگیزترین کارشناسان علوم سیاسی و تاریخ ایران است که هوادار و منتقد بسیار دارد. تقریبا اکثر روشنفکران و متفکران مستقل ایران از جریان‌های مختلف فکری، از حمید عنایت، علی شریعتی و هما کاتوزیان تا حسین بشیریه و مراد فرهادپور و دیگران، از جایگاه رسمی طباطبایی در قدرت به نقد کشیده شده‌اند ولی منتقدان او نیز بی‌کار نبوده‌اند و تحلیل‌ها و تفاسیر او را نقد و بررسی کرده‌اند. یکی از این موارد، نقد حسن قاضی‌مرادی است که در کتاب «تأملات ابزاری: نیم‌نگاهی به پروژه فکری سیدجواد طباطبایی» به همت نشر اختران منتشر شده است. او در این کتاب به نقد برخی آرای طباطبایی در حوزه اندیشه سیاسی می‌پردازد. قاضی‌مرادی هدف از این کتاب را در درجه اول نه نقد آرای طباطبایی در این یا آن کتابش بلکه طرح مباحثه‌ای با مخاطبان آثار او و نقد برخی از اجزای «پروژه» طباطبایی عنوان می‌کند. ضمنا اشاره‌ای بسیار گذرا به موضع شدیدا ایدئولوژیک طباطبایی دارد: به‌عنوان یک «لیبرال و محافظه‌کار». چون بر این باور است که طباطبایی از این موضع مؤلفه‌ها و مضامین پروژه‌اش را برمی‌گزیند و تحلیل و تبیین می‌کند و نیز در بررسی تحولات سیاسی و فکری عصر مشروطه، مشی سیاسی او در پرتو اصلاح‌طلبی و اعتدال در نقد رویدادهای این عصر آشکار است. نویسنده در کتاب حاضر بر دو جلد - از سه مجلد - تاکنون منتشر‌شده از مجموعه «تأملی درباره ایران» متمرکز است که محتوایشان را تأملات ابزاری می‌خواند و آنها را پشتوانه نظری پروژه‌ طباطبایی می‌داند. این دو مجلد شامل جلد نخست «دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران» (1380) و دو بخش جلد دوم «مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی» (1385) و «نظریه حکومت قانون در ایران» (1386) می‌شود. قاضی‌مرادی بر این باور است که در «تأملات» طباطبایی سیر تحولات اندیشه سیاسی در آثار و فعالیت‌های سیاسی و فکری سه گروه از «عاملان» سیاسی دنبال می‌شود: روشنفکران که در مجموع تجددخواه‌اند، دولت‌مردان مصلح و رجال اصلاح‌طلب و نیز روحانیت مترقی و مشروطه‌خواه. نویسنده نشان می‌دهد که این سه گروه، «عاملان» در «پروژه» اویند. او می‌کوشد با سنجش تحلیل طباطبایی از آثار و فعالیت‌های این سه گروه، نقش عاملان سیاسی را در پروژه او نشان ‌دهد. به‌علاوه تأکید دارد این پروژه طباطبایی شامل مؤلفه‌های ساختار فکری اوست که استوار است بر نخبه‌گرایی و دولت‌گرایی. نویسنده نشان می‌دهد که طباطبایی دو برخورد کاملا متفاوت با «عاملان» موردنظر خود دارد: از یک‌سو، او عمدتا مشغول ادعانامه‌نویسی علیه روشنفکران دوره مشروطه و نیز جنبش روشنفکری است و از سوی دیگر ادعانامه‌نویسی‌اش را به نفع روحانیت مترقی و خاصه دولتمردان مصلح و رجال اصلاح‌طلب پیش می‌برد. از آنجاکه طباطبایی در «تأملات» خود آثار بسیاری از عاملان سیاسی موردنظرش را بررسی می‌کند، نویسنده از میان این آثار فقط به چند نمونه در چارچوب مطالب کتاب پرداخته و چگونگی مواجهه طباطبایی با محتوای این آثار و شرح و توضیح جانبدارانه او را از آنها نشان می‌دهد. نویسنده از میان روشنفکران صدر مشروطه ملکم‌خان، از میان دولتمردان مصلح عباس‌میرزا و ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی و امیرکبیر، از میان رجال اصلاح‌طلب مجدالملک و از میان روحانیت مترقی، میرزای‌نائینی را انتخاب کرده و ادعانامه‌نویسی طباطبایی را له یا علیه اینان، به اختصار بررسی می‌کند و در پی آن، دو جنبه از ساختار نظری «پروژه» طباطبایی را شرح می‌دهد: «نخبه‌گرایی و دولت‌محوری». قاضی‌مرادی به انديشه‌ سياسى ايرانشهرى در آرای طباطبایی نیز می‌پردازد. او طبق روايت طباطبايى نشان می‌دهد آن جنبه از نظرات پيش از «تأملات» او كه مى‌تواند با موضوعات پس از «تأملات»اش گره بخورد، در چارچوب «پروژه» طباطبایی قرار می‌گيرد. از نظر نویسنده «اندیشه ایرانشهری» به روایت طباطبایی یکی از مؤلفه‌های دولت‌محوری در «پروژه» اوست و نظريه‌ حكومت مبتنى‌بر انديشه‌ ايرانشهرى کاملا دولت‌گرايانه است. نویسنده در بخش دوم از فصل دوم کتاب، نقدی مفصل بر اندیشه سیاسی ایرانشهری وارد می‌کند. قاضی‌مرادی در انتهای کتاب حاضر نیز با نقد رویکرد سیاسی- نظری طباطبایی خطاب به او می‌نویسد: «همه بحث طباطبایی این است که اولا اصلاح‌طلبی و انقلاب را در تضاد کامل با یکدیگر در نظر می‌گیرد و با طرد تام انقلاب در موضع دفاع از اصلاح‌طلبی می‌ایستد. ثانیا خواستار اصلاحات همه‌جانبه می‌شود، زیرا از نظر او تأکید بر وجه سیاسی اصلاحات کار را به انقلاب می‌کشد. ثالثا از نظر او چون روشنفکران همواره اهل پیکار سیاسی بوده‌اند، نتوانسته‌اند به پیشبرد برنامه‌ فراگیر تجددخواهی اعتنایی داشته باشند. در پاسخ باید گفت: اولا، اصلاح‌طلبی - و نه اعتدال‌گرایی یا میانه‌روی- و انقلابی‌گری (رادیکالیسم) در هدف غایی‌شان تضادی با هم ندارند. اگر طباطبایی از اصلاحات این انتظار را دارد که «ریشه تباهی را نابود کند»، این هدفی انقلابی است. تأکید بر این نکته اهمیت دارد که ضد رادیکالیسم (انقلابی‌گری) اصلاح‌طلبی نیست، محافظه‌کاری است. ثانیا کار اصلاحات سیاسی اگر در پی نابودی «ریشه‌های تباهی» باشد به انقلاب می‌کشد و از آن گریزی نیست». (ص184)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.