آفريقا و تجربه شكست

در بورکینا‌فاسو دیگر پنبه تراریخته وجود ندارد. نیمه سال ۲۰۱۶، هفت سال پس از آنکه این کشور بذر پنبه تراریخته از کمپانی مونسانتو را به سیاهه محصولات خود اضافه کرده بود، شرکت‌های عمده در بازار -‌سوفیتکس، سوکوما، و فازو کاتن‌- این بذر را به‌دلیل بازده ضعیف و کیفیت متوسط از برنامه خود حذف کردند. با این کار، سهم ۷۰ درصدی پنبه تراریخته به صفر رسید. کشاورزان در این کشور آفریقای غربی با دیده بسیار انتقادآمیز به پنبه تراریخته می‌نگریستند: بذر گران، بازده پایین، مشکلات سلامتی برای زنانی که محصول را برداشت کرده و برای دام‌هایی که از برگ‌های این گیاه تغذیه می‌کردند. از زمان پایان پنبه تراریخته تا به‌حال بازده محصول بهتر شده و دام‌ها سالم شده‌اند. در فصل برداشت ۲۰۱۶- ۲۰۱۷ تولیدکنندگان در بورکینا‌فاسو ۶۸۳ هزار تُن پنبه -16 درصد بیشتر از سال پیش که نیمی از بذر از آزمایشگاه‌های مونسانتو و بنیاد پژوهش محیط‌ زیست و کشاورزی این کشور (Inera) بود- به دست آوردند. هم‌زمان بازده محصول هم در هر هکتار چهار درصد بیشتر شد و کیفیت پنبه بهبود پیدا کرد (طول ریسمان آن بلندتر شد).

در بورکینافاسو ۲۰درصد از مردم به‌طور مستقیم با کاشت پنبه امرار معاش می‌کنند که شامل چهار درصد از تولید ناخالص داخلی‌ است. تا اوایل سال‌ دهه‌ نخست قرن جاری، پنبه مهم‌ترین محصول صادراتی این کشور محسوب می‌شد که در ۲۵۰هزار واحد کشاورزی، اغلب شرکت‌های کوچک یا خانوادگی تولید می‌شد. در گزارشی از سال ۲۰۱۱ از جانب وزارت محیط‌ زیست از کشت پنبه به‌عنوان راهی برای مبارزه با فقر و بهبود شرایط زندگی مردم روستایی نام برده و برای پنبه تراریخته رسما کارنامه خوبی صادر شده بود: بازده عالی و کشاورزان سالم. در سال ۲۰۱۰، کمتر از یک سال پس از نخستین برداشت محصول پنبه تراریخته، پژوهشگرانی با پشتیبانی مالی توسط مونسانتو به این نتیجه رسیدند که «بورکینافاسو یک نمونه برجسته از فرایند و رویه مورد نیاز برای راه‌اندازی موفقیت‌آمیز یک محصول در بازار محصولات تراریخته است». باوجود اینکه از همان آغاز نشانه‌هایی از مشکلات مشاهده می‌شد، اما مونسانتو تلاش در مماشات و خاموش‌کردن این نشانه‌ها را داشت. پیش از ورود بذر پنبه تراریخته سهم پنبه ریسمان بلند ۹۳درصد از تولید پنبه بورکینافاسو بود و نوع ریسمان کوتاه تنها 0.44درصد. در سال ۲۰۱۵ فقط ۲۱درصد از بازده، پنبه ریسمان‌بلند اما در عوض ۵۶ درصد ریسمان‌کوتاه بود. پنبه از بورکینافاسو به این طریق وجهه و ارزش خود را از دست داد. دلیل این شکست واضح است: مونسانتو و بنیاد پژوهشی Inera در دست‌کاری ژنتیکی تقلب کرده و به جای شش تا هفت بار تلاقی برگشتی، فقط دوبار این کار را انجام داده بودند. اما اوایل سال‌های ۹۰ فرصت کم بود و کشاورزان پنبه به‌دنبال آفت پنبه مقدار قابل توجهی از محصول خود را از دست داده و مقروض شده بودند و از این‌رو به پنبه تراریخته روی آوردند. در شرایط آن‌ زمان کمپانی آمریکایی مونسانتو در کشور کوچک بورکینافاسو در منطقه ساحل (آفریقا) شانسی برای ورود به بازار را دید. به مدت زیادی، آفریقای جنوبی که در سال ۱۹۹۷ به محصولات تراریخته رو آورده بود، تنها کشور در این زمینه در آفریقا محسوب می‌شد. امروز تولید ۸۰ درصد از ذرت، ۸۵ درصد از سویا و تقریبا صددرصد از پنبه، تراریخته هستند. در سال ۲۰۰۸ نیز مصر اعلام کرد که قصد تولید پنبه‌ تراریخته را دارد؛ در همین سال بورکینا‌فاسو این نوع پنبه را وارد کرد و در سال ۲۰۱۲ سودان پنبه تراریخته «ساخت چین» را. نتیجه در هیچ‌کدام از این کشورها رضایت‌بخش نبود. خدمات بین‌المللی برای به‌دست‌آوردن برنامه‌های کاربردی بیوتکنولوژی کشاورزی (ISAAA) که برای توسعه گیاهان تراریخته در آفریقا پایه‌ریزی شد، اخیرا با «موج جدیدی از پذیرش» مواجه شد. چندین کشور قوانینی در این زمینه به اجرا گذاشته‌اند و اجازه آزمایش بذرهای تراریخته در زمین‌های خود را می‌دهند. بورکینافاسو به‌طور مثال-باوجود تجربیات منفی با پنبه تراریخته- اجازه کشت آزمایشی ذرت و لوبیای چشم‌بلبلی، مصر اجازه ذرت و کامرون اجازه پنبه تراریخته را داد. همچنین کنیا، غنا، مالاوی، موزامبیک، نیجریه، اوگاندا و تانزانیا نیز پیروی می‌کنند. در این میان لابی تراریخته توجه خاصی به کنیا و بیش از همه به نیجریه -پرجمعیت‌ترین و از لحاظ اقتصادی دومین قدرت در این قاره- نشان می‌دهد. در سال ۲۰۱۵ مجمع ملی نیجریه مجوز نخستین آزمایش‌ها با گیاهان تراریخته را صادر کرد. در پاییز ۲۰۱۶ آکادمی علوم نیجریه محصولات تراریخته را به‌عنوان بی‌خطر برای سلامتی اعلام کرد. در مارس ۲۰۱۶ حدود صد سازمان، از جمله اتحادیه کشاورزان و گروه‌های دانشجویی به پروژه‌های مونسانتو اعتراض کرده بودند. یکی از این صد گروه، کاروانی را راه انداخت که از بورکینافاسو و از طریق مالی تا سنگال ادامه داشت تا با آگاهی‌رسانی در زمینه خطراتی که محصولات تراریخته برای کشاورزی و تنوع زیستی به همراه دارند، حساسیت ایجاد کند. در کنار مونسانتو که پتانسیل بازار در آفریقا را 20 سال پیش شناخته بود، شرکت‌های دیگری نیز در این میان وارد گود شده‌اند؛ از جمله کمپانی بایر که اخیرا مونسانتو را خریده، شرکت آمریکایی دوپون و شرکت سوئیسی سینگنتا. خبر خوب آنکه با وجود این، در آفریقا هنوز ۶۰درصد از زمین‌های کشاورزی دست‌نخورده باقی مانده است و گیاهان تراریخته در‌حال‌حاضر فقط سه درصد از زمین‌ها را اشغال کرده‌اند. مونسانتو در کنار مرکز خود در نایروبی (کنیا)، شعبه‌هایی در مالاوی، نیجریه، آفریقای جنوبی، تانزانیا و زامبیا دارد. رئیس این مرکز، گیانندرا شوکلا از هندوستان است؛ آنجا که پنبه تراریخته مدت‌هاست بازار را تصرف کرده است. شوکلا پس از ورود به نایروبی در ژانویه ۲۰۱۵ از «پتانسیل بزرگ» آفریقا سخن گفت که جمعیت آن تا سال ۲۱۰۰ از ۱.۱ میلیارد به چهار میلیارد خواهد رسید. کنسرن بایر مدت زمان کوتاهی است که در قاره آفریقا حضور پیدا کرده، با وجود این، توانسته است شبکه ارتباطی خوبی برقرار کند. این غول بزرگ از شهر لورکوزن آلمان دفاتری در کنیا و آفریقای جنوبی برپا کرده است. *قسمت پاياني اين مطلب فردا درهمين صفحه منتشر مي‌شود.