درباره تأثير انکارناپذير جنبش «لباسآبيها» بر تئاتر مستند
سوگنامهاي براي لباسآبيها
مهام ميقاني . نویسنده
همانطور که «کارل مارکس» همزمان با بحران مالي جهاني از حدود سال 2008 ميلادي بار ديگر مورد توجه عام قرار گرفت، تئاتر کارگري نيز با بيپولترشدن جوانان اهل هنر اروپا و آمريکا که اغلب از فاندها و گرانتهاي دولتي براي پيشبرد پروژههاي خود بهره ميبردند، بعد از حدود 40سالي که در سايه قرار گرفته بود، جدي گرفته شد. همين رستاخيز ِ دوباره رفته رفته به آسيا، آفريقا و خاورميانه رسوخ کرد و تئاتر کارگري که معمولا دست در دست تئاتر مستند داشته است با تجديد حياتي نيمبند مواجه شد. گرچه اصطلاح «تئاتر کارگري» با مناقشات بيپاياني در تعريف و تبيين خود روبهروست که اغلب ناشي از تزوير و تجاهل گروههاي خردهبورژوا براي کسب اعتبار است اما اين يادداشت مجبور است عجالتا از تعريف و سپس راستيآزمايي آثار مربوط به تئاتر کارگري به نفع معرفي يکي از بزرگترين و اگر نه اولين اما قطعا يکي از اولين گروههاي تئاتر مستند کارگري جهان پرهيز کند. جنبش تئاتر «لباسآبيها»در 1923 در مسکو، توسط «بوريس يوژانين» -که امروز حتي در روسيه هم هنرمند چندان شناختهشدهاي نيست و صفحهاي در ويکيپديا براي معرفي او وجود ندارد- شکل گرفت. تئاتر «لباسآبيها» در چهار سال فعاليت چنان در شوروي پيشرفت کرد كه در ميانه سال 1927 پنج هزار گروه به سبک و سياق آنها با دستکم صد هزار عضور شکل گرفته بود. اما آنها که بودند و چه ميكردند؟ اولين گروه با عنوان «لباسآبيها» توسط تعدادي کارگر کارخانه و چند جوان تئاتري از جانب بنياد روزنامهنگاري مسکو راهاندازي شده بود و چه باشکوه است دانستن دليل راهافتادن چنين گروه تئاترالي! در زمان انقلاب اکتبر حدود 25 درصد جمعيت روسيه سواد خواندن و نوشتن داشتند. اين ميزان تا سالهاي ابتدايي دهه 20 تغيير چنداني نکرده بود و اين به آن معني است که وقتي اولين گروههاي تئاتر لباسآبي در کوچه و خيابان به اجرا مشغول بودهاند، از هر چهار روس، فقط يک نفر ميتوانسته روزنامههاي منتشرشده در اين کشور را بخواند. تأسيس گروه «لباسآبيها» در واقع آغاز کار زيرشاخه «روزنامه زنده»در دل تئاتر مستند نيز بوده است. اعضاي اين گروه موضوع نمايشهاي خود را از وقايع حال حاضر کشورشان انتخاب ميكردند. آنها به نوعي تئاتر را به روزنامه زندهاي تبديل ميكردند که به حدود 70 درصد مردم بيسواد روسيه اجازه ميداد از رخدادهاي در جريان کشور خود باخبر شوند. به عنوان مثال در سنتپترزبورگ عدهاي کشاورز تصميم گرفته بودند براي اولين بار محصولاتي را در زمين خود پرورش دهند که هرگز در خاک روسيه نروييده بود. روزنامههاي شوروي اين خبر را گزارش داده بودند و چند روز بعد «لباسآبيها» همان کشاورزان پيشتاز را به شخصيتهاي تئاتر خود تبديل ميكردند. اينجاست که تئاتر وظيفه رسانهاي خود را به شکل آشکاري به جا ميآورد و براي اينکه پيام آنها هر چه بيشتر توسط مردم کوچه و بازار درک شود، از عمليات آکروباتيک نيز بهره ميگرفتند. هنوز يک سال از تأسيس اولين گروه «لباسآبيها» نگذشته بود که تعدادي از هنرمندان سيرکهاي اروپاي شرقي جذب آنها شدند. حالا مردم تهيدست ميتوانستند بيآنکه بهايي بيش از چند سکه پرداخته باشند يک نمايش جانانه در ميدان نزديک خانه خود ببينند. اين گونه از تئاتر تا حدي در شوروي پيشرفت کرد که تا 1927، چند ماه قبل از اينکه پيسکاتور چند نمونه از بهترينهاي آنها را به آلمان دعوت کند، تئاتر «لباسآبيها» ديگر صاحب کاراکترهاي شناختهشدهاي مثل تئاتر کمديا دلآرته بود. اين شکل از تئاتر خلاف ساير بخشهاي اروپا هيچ وقت در روسيه آنقدر شناخته شده نبود، تا اينکه از ميانه دهه 20 «ميرهولد» آن را دوشادوش کابوکي به روسها شناساند. اهالي تئاتر شوروي در ميانه دهه 20 ديگر ميدانستند که کاپيتانه: لافزن، پنتالونه: تاجر خسيس، دوتوره: نماينده کساني که تظاهر به فهميدن ميكردند، از شخصيتهاي هميشگي کمديا دلآرته هستند و در عوض شهروندان شوروي نيز ميدانستند «زن کارگر»، «بانکدار»، «سرمايهدار»، «منشويک» و «سرباز ارتش سرخ» از شخصيتهاي ثابت تئاتر «لباسآبيها» هستند. آنها «لباسآبيها» نام داشتند چون در اولين روزهاي شروع به کارشان، تعدادي از اعضاي گروه که کارگران کارخانه بودند، با همان لباس کار خود در نمايشها حاضر ميشدند.
در اولين سالهاي انقلاب روسيه رنگ سرخ هنوز آن جايگاه نيرومند سالهاي بعد را پيدا نکرده بود و رنگ آبي که در برخي فرهنگها نماينده خاندان سلطنت بود، به حاشيه رانده نشده بود. اجراگران اين گروهها معمولا پيراهن آبي و شلوار سياه به تن داشتند و تا سال 1927 آنقدر در شهرهاي بزرگ روسيه معروف شده بودند که بسياري از مردم با ديدن چند مرد و زن لباس آبي -که کارگران ساده کارخانهاي بودهاند- انتظار شکلگرفتن نمايشي را داشتهاند و در چندين مورد کارگران مجبور ميشدهاند به مردم محلي بگويند که آنها عضو گروه تئاتر «لباسآبيها» نيستند و نميتوانند براي مردم نمايش اجرا کنند. در همان سال وقتي اروين پيسکاتور آنها را به اروپاي غربي شناساند، فعاليت در روستاها نيز آغاز شده بود. اما عمر لباسآبيها رو به پايان بود چون قرار بود آنها بهزودي مجبور به ادغام در گروه سراسري «تئاتر جوانان» شوند. با اين حال، تا سال 1927 «لباسآبيها» نشريهاي با نام خود منتشر ميكرد که حاوي نمايشنامههاي آنها و همچنين توضيحات اجراهاي ويژه به همراه عکسها و گاهي تصويرگريهايي بود. در متون مربوط به تاريخ تئاتر شوروي آمده است که عدهاي از مردم روسيه به شوق خواندن نمايشنامه اجراهايي که ديده بودند، سواددار شدند. به نظر ميرسيد لباسآبيها پس از گذشت چهار سال از شروع کارشان در اوج قرار دارند اما آنها يکباره از صحنه تئاتري شوروي پاک شدند چون سايه پروارشونده استالينيسم براي تئاتر هم نسخه يکرنگي پيچيده بود و پس از مرگ لنين و سپس قدرتگيري استالين، هنرمندان تئاتر شوروي ديگر مجبور بودند از يکسري دستورالعمل ثابت پيروي کنند. «لباسآبيها» در ذات خود شکلي از کوليگري را رشد داده بودند که ديگر با تئاتر رئاليسم سوسياليستي- استالينيستي همخواني نداشت. اعضاي گروههاي لباسآبي بعد از اينکه کارشان رونق پيدا کرده بود، ديگر صبح تا شب با هم زندگي ميكردند. عدهاي از آنها که کارگر بودند، کارخانهها را رها کردند تا هنرمندان تماموقت شوند. آنها هفت روز هفته را در سفر بودند و از شهري به شهر ديگر ميرفتند و در هر شهر از سنتهاي رايج ميزبانان خود براي اجراي نمايش استفاده ميكردند؛ درحاليکه بنياد «تئاتر جوانان» که استالين آن را شکل داده بود، مايل بود سنگ يک شکلسازي شهروندان شوروي را به سينه بزند. ضمن اينکه جايگاه رنگ آبي ديگر سست شده بود و گروههاي هنر انقلابي بايد نشاني از رنگ سرخ در خود ميداشتند. به اين ترتيب يکي از اصيلترين گونههاي تئاتر مستند که فقط چهار سال از حيات آن ميگذشت جايش را به نمونههاي عموما فرمايشي و گزينشي داد. در اين چهار سال مردم شوروي ضمن لذتبردن از نمايشهاي حماسي، پرسروصدا و فرحبخش از اوضاع مملکت خود باخبر شده بودند، اما حالا حکومت مرکزي کنترل بيشتري روي اخبار کشور طلب ميكرد، دوران طلايي تئاتر مستند شوروي به پايان رسيده بود با اين حال، همان چهار سال باشکوه همچنان در قله تاريخ تئاتر مستند باقي مانده است و سالهاست به ما يادآوري ميکند که آرزوي فراگيريِ کارکرد تئاتر مستند ديگر به گرد پاي «لباسآبيها» هم نخواهد رسيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.