|

نگرشي اجتماعي بر اجراي موفق نمايش «جمعه‌کُشي» اسماعيل خلج

پايان پيروزي و آغاز مبارزه بي‌ثمر

عبدالحسين لاله. عضو هيئت علمي فرهنگستان هنر

فکر شنبه، تلخ دارد جمعه‌ اطفال را

عشرت امروز، بي‌انديشه‌ فردا خوش است (صائب تبريزي) «جمعه» آخرين روز تعطيلي جامعه‌ ايراني است. اين تعطيلات بعدازظهر چهارشنبه آغاز و عصر جمعه به‌پايان مي‌رسد. جمعه، پايان استراحت و آغاز فعاليت‌هاي جديدي است که از شنبه آغاز خواهد شد. تمثيل عاميانه‌ «جمعه خر است» براي پايان استراحت، ناشي از خستگي روزمره و آغاز دوباره‌ تکراري است پُرملالت؛ به‌خصوص براي قشر کم‌درآمد. حتي شايد بتوان گفت جمعه، پايان پيروزي موقت و آغاز مبارزه‌ بي‌ثمر انسان براي بقاست. پس، بايد اين جمعه را کُشت تا پيروزي دوام يابد و تکرار متوقف شود. چایخانه، کافه، قهوه‌خانه يا به‌قول امروزي‌ها کافي‌شاپ، مکاني است که در آن چاي و نوشيدني‌هاي ديگر مي‌نوشند و در همين حين، سعي دارند به رتق و فتق مجهولات ذهني، به‌خصوص در ارتباط با حيات جمعي و اجتماعي بپردازند؛ نوعي محفل عاميانه براي عرضه‌ آمال و آرزوها، واکاوي کنش‌هاي اجتماعي و نقد اين و آن. قهوه‌خانه تنها جايي است که انسان‌هاي عامي حق دارند پيرامون زندگي خويش سخن بگويند و حرف بشنوند. همچنين مکاني است براي عرضه‌ آثار نمايشي تا هم سرگرم شوند، هم «دو کلمه حرف حساب» از فرهنگ و تاريخ بشنوند. اگر رستوران با انواع کباب‌هايش، مکاني براي پُزدادن اعيان و اشراف است، قهوه‌خانه با ديزي و املت و نيمرويش، مکاني است براي سيرکردن شکم عوام. قهوه‌خانه محفلي براي بازکردن سفره‌ دل نيز هست. تمثيلي از سنت، اصالت فرهنگي و ديگر پديده‌هاي جمعي و فردي که متناسب با دخل و خرج مردم بوده و به‌راحتي در دسترس همه قرار دارد. نمايش «جمعه‌کُشي» که ۴۵ سال پيش نوشته شده است، دو مفهوم درهم‌تنيده‌ محوري دارد؛ قهوه‌خانه و روز جمعه. قهوه‌خانه که بخشي از مواريث سنتي ايران شمرده مي‌شود، داراي کارکردهاي مختلفي بوده و هست که از آن جمله مي‌توان به نقش روشنگري‌اش اشاره داشت. قهوه‌خانه‌هاي ايراني داراي سيري تاريخي هستند که مي‌توان کارکردهاي آن‌ را در ادوار گذشته نيز سراغ گرفت. خود نمايش‌نامه‌ «جمعه‌کُشي» هم به اين مسئله اشاره دارد. آنجا که آقاي همتي، يکي از کاراکترهاي نمايش مي‌گويد: «تاريخچه‌ آبگوشت به تاريخچه‌ قهوه‌خانه‌ها مربوط مي‌شه. ورود قهوه به ايران و دايرشدن قهوه‌خونه در ايران در زمان سلطنت 53ساله‌ شاه‌ طهماسب صفوي بود. قهوه‌خانه تا دوره‌ شاه‌عباس چندان رونقي نداشت، اما در حکومت اين شاه (استعاره‌اي براي محمدرضا شاه نيز هست) به اوج خودش رسيد. اولين قهوه‌خونه‌ها هم در قزوين، تبريز و اصفهان داير شد. اون‌وقت‌ها قهوه‌خونه‌ها آن‌قدر مجلل بود که شاه‌عباس...». آقاي همتي ضمن اشاره به بخشي از کارکردهاي اجتماعي قهوه‌خانه‌ها - به‌خصوص در اواخر دوره‌ قاجار و بعد از آن - عمده‌ترين آنها را نام مي‌برد از جمله: «قهوه‌خانه‌ قنبر تو بازار؛ قهوه‌خانه‌ فيض‌الله تو سبزه‌ميدون؛ قهوه‌خانه‌ سنگ‌تراش‌ها توي چهارسوق بزرگ؛ قهوه‌خانه‌ مروي توي محله‌ مروي و قهوه‌خانه حاج‌آقا علي توي چراغ برق». همه اين قهوه‌خانه‌ها، هم مکاني براي سيرکردن شکم قشر کم‌درآمد بودند و هم مکاني براي استراحت و حال‌دادن و حال‌گرفتن آنها. بر اساس چنين زمينه‌هايي است که پژوهشگران، انواع کارکردهاي قهوه‌خانه را اين‌گونه بيان مي‌کنند: نقش هدايتگري‌هاي اجتماعي، مکاني براي عرضه‌ نمايش‌هاي عاميانه و آييني، مرکزي براي تفريح قشر کم‌درآمد و مکاني براي تشريک مساعي مشکلات معيشتي. بسياري از تاريخ‌پژوهان معتقدند نقش قهوه‌خانه در باروري انديشه‌ وقوع انقلاب کبير فرانسه بسيار برجسته است. در سير تاريخي قهوه‌خانه‌هاي ايراني نيز مي‌توان مواردي را ذکر کرد که مرکز الهام و آفرينش نطفه‌هاي آگاهي‌بخشي و روشنگري بوده‌اند؛ مانند «کافه نادري». در تحولات اجتماعي، آنچه مورد توجه روشنفکران و آگاهان است، صرفا چارچوب‌هاي ايدئولوژيکي يا تئوريک نيست. مباحث نظري، آنجا کامل مي‌شوند و انديشه اجتماعي نويي را طرح مي‌کنند که عميقا به انواع مصاديق کاستي‌هاي اجتماعي، نظير بي‌نظمي اجتماعي، فساد مالي و اداري، رفاه‌زدگي و مرفه‌گرايي، بي‌عدالتي و عوام‌زدگي، اشاراتي داشته و با آنها ممزوج شده باشند. از منظر روشنفکران، قهوه‌خانه مکاني بود براي پي‌بردن به عمق تلخي‌ها و شادي‌هاي يک جامعه. آنها که در قهوه‌خانه حضور مي‌يافتند، ريشه‌ مشکلات عديده‌ جمعي و فردي را بدون بهره‌مندي از هرگونه آموزه‌هاي تخصصي، به‌شکلي بسيار ساده، بيان مي‌کردند. بعدها، گفت‌وگوهاي ساده و بي‌پيرايه‌ مشتريان قهوه‌خانه، خميرمايه ‌پرداخت‌هاي ايدئولوژيکي و تئوريکي پژوهشگران قرار مي‌گرفتند.اگرچه آنچه در نمايش «جمعه‌کُشي» مي‌بينيم فضا و مکانش از هر لحاظ به بخش سنتي جامعه متعلق است، اما درک و فهم آن به کنشگران اجتماعي کمک مي‌کند تا بتوانند بررسي‌هاي تحليلي خود را مستند كنند. اينجاست که مي‌توان گفت اسماعيل خلج، نه به‌عنوان نمايش‌نامه‌نويس بلکه به‌عنوان يک مصلح نخبه‌ فرهنگي، زمينه‌ توجهات نگاه انديشه‌ورزانه و تحليلي مو به موي اجتماعي را فراهم مي‌كند. مخاطبي که اين نمايش را مي‌بيند نه به آبگوشت‌خوردن شخصيت‌هاي قهوه‌خانه، بلکه به روح بيان گسست‌هاي اجتماعي توجه مي‌كند و از خود مي‌پرسد، چرا اينها آبگوشت مي‌خورند و ديگران چلوکباب؟! مکان اين نمايش، قهوه‌خانه است، اما فضاي آن نگاهي مصلحانه از سر تذکر و هشدار به جامعه است؛ حتي دردي که خلج از آن ياد مي‌کند به يک نوع وراثت ژنتيکي فرهنگي در تاريخ ايران اشاره دارد که حتي ممکن است صد سال ديگر نيز مصاديقي از حيات اجتماعي مردم ايران را با خود به‌همراه داشته باشد. در بخشي از نمايش، کلمه گوشت، بارها با ريتمي مشخص و ترانه‌وارخوانده مي‌شود. تأکيد کارگردان بر اين کلمه، نشان عميقي از تبعيض‌هاي اجتماعي امروز جامعه‌ ايراني است. در اثناي تماشاي اين صحنه، شايد اين سؤال به ذهن متبادر شود که امروزه حتي خوردن ديزي، متعلق به اقشار پايين‌دست آن‌روز، خود آرزويي دست‌نيافتني شده است! به همين دليل، اين نمايش جهان‌شمول بوده و براي همه‌ زمان‌ها نوشته شده است. خلج متوجه است که اگر بخواهد رسالت روشنفکري خود را ادا کند، مي‌تواند در نقش و هيبت يک پيرمرد دوست‌داشتني نمکين‌ که بين تجدد و سنت، گير کرده است، بالا پايين بپرد. او که حتي با آب نيز مست مي‌شود، بايد باور کند اگر در‌پي رسيدن به حقيقت حيات انسان در عصر حاضر است، بايد متوجه موقعيت «سنت و مدرنيته» يا «پسرفت و پيشرفت» جامعه باشد. آن‌گونه که آلن تورن، منتقد مدرنيته‌ فرانسوي مي‌نويسد: «ما هنگامي از تجدد خارج مي‌شويم که از سازماندهي اجتماعي بر مبناي جايگاه آن، روي محور سنت- تجدد يا عقب‌ماندگي- پيشرفت، خودداري کنيم. ما از تبيين امور اجتماعي براساس تاريخي که سمت‌گيري و معنا و مجراي خاص دارد، دست برمي‌داريم. تفکر اجتماعي خودرو، ايدئولوژي‌ها و اوضاع و احوال زمان، هرگونه استناد به روند تاريخ را از پيشاني بر زمين مي‌کوبد. اين است معناي اصلي مفهوم پساتجددگرايي‌که پيش از هر چيز، پساتاريخ‌گرايي است» (تورن، ۱۳۸۰: ۳۰۳). امروزه در بررسي‌هاي جامعه‌شناسانه، دقت در تغييرات ذائقه‌ يک جامعه، اهميت بسيار دارد. در جهاني که عصر مصرف‌زدگي ناميده مي‌شود، شيوه‌ زندگي بشر، زمينه‌ساز بسياري از عادات و خلقيات اجتماعي است. نظريه‌پردازان زيادي بر اين باورند که براي تغيير رويکرد حيات يک جامعه، ابتدا بايد به انواع ذائقه‌ آن متوجه بود؛ مانند ورود کوکاکولا به‌عنوان اولين محصول غربي، به چين کمونيست. تغيير ذائقه آغاز تغييراتي است در زمينه‌هاي ديگر يک جامعه؛ براي دورشدن از خود و رفتن به سويي که هيچ نشانه‌اي از آن در تاريخ همان جامعه ديده نمي‌شود. اگر پيتزا جاي آبگوشت را و کنتاکي جاي کباب‌ماهيتابه‌اي را بگيرد، به‌ظاهر هيچ تغييري جز تغيير فيزيکي و مادي، اتفاق نيفتاده است. اما اگر همه اينها باعث شوند گرايش به غذاي فست‌فودي فراگير شود، به‌معناي اضمحلال تدريجي اصلي‌ترين عنصر بقاي يک جامعه، يعني خانواده است. اميل دورکيم اهميت خانواده را در بقاي يک جامعه، ضروري مي‌داند. او موضوع جامعه‌شناسي را علم به نهادهاي اجتماعي مي‌داند. او قانون و رسم و رسوم را محصول جامعه مي‌داند و نهاد اجتماعي را به دو بخش اصلي و فرعي تقسيم مي‌کند: اقتصاد، آموزش‌و‌پرورش، تعليم و تربيت، سياست، دين و خانواده را اصلي، هنر، علم، تجارت، تفريح و ورزش را فرعي مي‌داند. بنابراين، تغيير ذائقه‌ مردم، آغاز ايجاد تحولي ساختگي و دستوري است که به‌نام مدرنيته انجام مي‌شود، اما غرض اصلي آن، همسو‌شدن با اهداف مدرنيته نيست؛ آغاز ديکتاتوري به‌ظاهر شيک و پيک رژيم شاهنشاهي است. در اثناي نمايش، کاراکترها بارها مي‌گويند: جمعه‌ها واسه من خيلي گرون تموم مي‌شه. يک سال طول مي‌کشه. صبحش مثل بهاره. ظهرش مثل تابستون. عصرش مثل پاييز. غروبش هم مثل زمستون. ما که در‌پي حقيقت دوانيم و آن ‌را لابه‌لاي تئاترهايي که ترکيبي از ملق‌زني‌هاي آکروباتيک و تهي از هرگونه معنا و سرشار از استفراغ‌هاي ذهني است، جست‌وجو مي‌کرديم و هر بار مأيوس و فحاش نسبت به عرض و طول زمان، به خانه بر‌مي‌گشتيم، نمي‌دانستيم حقيقت را بايد در لابه‌لاي جملات ساده و بي‌پيرايه، جست‌وجو کنيم، نه در جملات پُرطمطراق کساني که فکر مي‌کنند هر کلمه‌اي که مي‌نويسند مثل دُرّ و الماس است، اما درنهايت، تنها يک کلمه‌اند! و به اينجا مي‌رسيم که اگر آلن تورن، مارشال برمن و ديگر متفکران عصر مدرن، در تحليل جهان پيرامون‌شان، از ادبيات نمايشي و آثار هنري، مثال‌ها و تمثيل‌ها مي‌سازند و آن ‌را براي تسهيل درک تئوري‌شان، همراه وهم‌ساز مي‌کنند، چرا ما در تحليل‌هاي اجتماعي خويش، به نمايش‌هايي مانند «جمعه‌کُشي» توجه نکنيم؟ نمايشي که عميق‌ترين معاني اجتماعي را نه در محيطي مثل دانشگاه که در قهوه‌خانه‌اي باز مي‌گويد. آن‌ هم قهوه‌خانه‌اي که شبيه قهوه‌خانه نيست و صرفا مکاني نمايشي است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.