نا-سفرنامه ۵
درِ مخفي به خانه مولانا
نغمه ثميني . نویسنده
مدتهاست اعتقادم را به راهنماهاي توريستي از دست دادهام؛ شايد به اين خاطر که درک کردهام توريست - يا آنچه گردشگر ترجمه ميشود- با مسافر فرق دارد. انگار اينها دو نقش متفاوت است، دو امکان متفاوت، دو زندگي متفاوت. توريست دلش ميخواهد بهترينها را امتحان کند. ميخواهد بهترين جاها بيتوته کند. ميخواهد براي دوست و آشنا و فکوفاميل نشانههايي جمع کند - عکس و سوغاتي و... - که نشان دهد به سفر رفته است. توريست میهماني است که فقط اتاق میهمانخانه تروتميز ميزبان را ميبيند؛ درحاليکه مسافر سرک ميکشد به اتاق خوابي که در آن پدر بيمار صاحبخانه خوابيده و به حمامي که هنوز دستمال اشکآلود صاحبخانه روي زمينش خودنمايي ميکند يا به گنجهاي که درونش قبضهاي پرداختهنشده روي هم تلنبار شدهاند. شهر به توريست نامحرم است و به مسافر محرم. براي همين دريافتهام آنچه بهعنوان جاذبههاي توريستي مطرح ميشود، خيلي وقتها پر از دروغ و اغراق و کوچکنمايي و بزرگنمايي است؛ مدتهاست فهميدهام اين متون راهنما در بهترين حالت تنها حاوي نگاه نويسنده است به شهري ناشناخته و در بدترين حالت حيلهاي است براي بهدامانداختن مسافر بینوا که پولش را کجا خرج کند و کجاها را ببيند و البته، کجاها را نبيند. اقتدار و استبدادي است در اين راهنماهاي توريستي که ميتواند آدم را برده حلقه به گوش خودش کند؛ آنقدر که حتي تعداد گامهايت را هم با فرمان نويسنده برداري و دانهدانه پيشنهادهاي راهنماي سفر را - همچون وظيفهاي ناگزیر- تيک بزني. البته اما پسزدن راهنماي توريستي هميشه هم ممکن نيست. بعضي وقتها شهر آنقدر بزرگ است و زمان آنقدر کوتاه که اصلا نميشود بدون راهنما حتي يک قدم برداشت و همين نخستين قدمها ميتواند تعيينکننده قدمهاي بعدي باشد و تلاش توريست براي خارجشدن از حوزه استحفاظي راهنما را بيرمق کند. اينها را مينويسم و اعتراف ميکنم بارها به دام اين راهنماها افتادهام و بيگمان خواهم افتاد. راحتطلبي در جان ماست و توريست موجود راحتطلبي است که حوصله گمشدن در شهر را ندارد. اعتراف ميکنم که بارها حوصله گمشدن را نداشتهام و چسبيدهام به راهنماهاي توريستي و با توهم اينکه شهري را ميشناسم، ترکش کردهام.
در آن شهر کوچک و عجيب و جادويي، اما تصميم ميگيريم توريست نباشيم و تمام راهنماهاي توريستي را پشت سر بيندازيم. ما در قونيهايم و آنچه در کتابهاي راهنما از قونيه خواندهايم ساده و کوتاه و موجز است: «شهري کوچک، بسيار کوچک يک شب و دو روز براي ديدنش کفايت ميکند. حتما شنبه و يکشنبه به قونيه سفر کنيد تا بتوانيد شاهد مراسم سماع باشيد». دوستاني هم که به قونيه سفر کردهاند، پيشنهادي مشابه راهنماي مقتدر دارند: «وقتتان را خيلي تلف نکنيد. مقبره مولانا البته ديدني است و آن مراسم هفتگي و رايگان سماع را هيچجوره از دست ندهيد. جز اينها، شهر ديگر چيزي ندارد». ما اما قصد کردهايم حالا که با هزار زحمت و حسابوکتاب هر ليره و پسزدن هر خرج اضافي به اينجا رسيدهايم، چهار روز بمانيم و بنشينيم و راه برويم و شعر بخوانيم. اين طغيان عليه راهنماي توريستي از کجا ميآيد؟ از پيوند نام شهر با مولانا يا از اينکه من پيشتر يک بار به قونيه آمدهام و موبه مو طبق راهنماي توريستي پيش رفتهام و وقت برگشتن بيحوصله و ناکامل و مأيوس بودهام، آنقدر که حتي دلم نخواسته براي کسي تعريفش کنم. ورودي شهر جايي است شبيه بعضي از شهرهاي کوچک خودمان که انگار فاقد هر هويتي است؛ ساختمانهاي کمطبقه با نماهايي زشت: شيشههايي خاکخورده يا سيمانهايي رنگشده. مغازههايي درهم و برهم که يا لباسهايي بنجل ميفروشند يا نشانههاي توريستي کيچ که فقط به درد گذاشتن در گنجههاي خودنماي شيشهاي ميخورد. فقدان سبزي و گل و گياه هم در بدو ورود بدجور به چشم ميآيد، بهویژه اگر آدم قبلش استانبول را ديده باشد. با خودمان فکر ميکنيم هرقدر هم که شعر بخوانيم و هزار بار هم که مقبره مولانا را رصد کنيم و تازه با احتساب آن مراسم سماع رايگان باز اين مدت زمان طولاني که ما قصد کردهايم بمانيم، پر نميشود که نميشود. فکر ميکنيم به عوضکردن برنامه و جستوجو براي بليت قطاري که زودتر ترک کنيم اين شهر کوچک را؛ اما همان موقع تصميممان عوض ميشود. اگر گفتهايم ميخواهيم چند روز بمانيم، بايد بمانيم. احساس ميکنيم اين جرزني است يا خيانت به خودمان اگر زودتر شهر را ترک کنيم. انگار مقابل چشمان ناپيداي نويسنده کتاب راهنما بيآبرو و حقير ميشويم اگر سر آخر به گفتهاش عمل کنيم. اتوبوس کمکم اين مناظر نااميدکننده را پشت سر ميگذارد و وارد مرکز شهر ميشود. زيبايي شهر کوچک کمکم پديدار ميشود: با آن مناره (برجک؟) فيروزهاي مقبره مولانا که به تمامي خودش را در آبي آسمان استتار ميکند و با آن همه دستفروش و فروشگاههاي کوچک نمد و خانههايي قديمي که به شکل هتل درآمدهاند. بار و بنديل را در اتاقهاي خانهاي قديمي ميگذاريم و بيرون ميرويم. به کافهاي که چاي ترکي سياه دارد با باقلوای چرب. محمت صاحب میهمانخانه اينجا را پيشنهاد کرده است. نگاهي به اطراف کافه مياندازيم: جايي است مثل کافههاي درکه شايد، شايد حتي کهنهتر و معموليتر. همينطور دور خودمان ميگرديم براي نشستن که ناگهان آن پنجره ما را پيدا ميکند. بيترديد اين ما نيستيم که آن پنجره را پيدا ميکنيم. پنجره مانند چشمي به سوي شهر ما را به خود ميخواند و چشم ما ميشود: چشمي گشوده به مقبره. منظري غريب. نه اينکه اين منظره را بيرون نديده باشيم؛ اما آن پنجره به شکلي شگفتانگيز قاب گرفته تمام آن چيزي را که بايد قاب گرفت. از هر سوي پنجره که به بيرون نگاه ميکني، نقاشي کامل است؛ نقاط طلايي کامل، رنگها کامل، قاببندي کامل و ريتم کامل. مينشينيم کنار پنجره خيره به روبهرو... . مينشينيم کنار پنجره خيره به روبهرو... . مينشينيم کنار پنجره خيره به روبهرو... و از اين لحظه است که زمان خطي گم ميشود و دود ميشود و به آسمان ميرود. جادو در لحظهاي رخ ميدهد و شهر نويد ميدهد که آغوشش را بر ما خواهد گشود. چرا؟ چون باخبر شده از تصميممان که ميخواهيم بيش از «ظرفيت زماني تعيينشده و توريستي» در اين شهر بمانيم؟ چون قصد کردهايم توريست نباشيم؟ چون دفتر ودستک نوشتن با خودمان آوردهايم که زماني را که نميدانيم چطور پر کنيم، به نوشتن بگذرانيم؟ هرچه است، از اين لحظه به بعد شهر ناگهان با ما مهربان ميشود و بهمرور تمام درهاي مخفياش را بر ما ميگشايد. سالهاست سفر کردهام و اين نخستين بار است که ميفهمم هر شهري درهاي مخفي دارد. ميفهمم براي ورود به درهاي مخفي و دالانهاي رازآلود و گوشههاي مرموز هر شهر بايد مسافر بود و نه توريست. ما مانند مسافري ياغي و طاغي شروع ميکنيم به دهباره سروته اين شهر کوچک را رفتن و آمدن و چرخيدن و در کوچهپسکوچههايش گشتن؛ از مقبره قديمي رازآلودش، غذاخوريهاي مهجور و محلياش، کوچههاي پيچدرپيچ بومياش. آنقدر ميرويم و ميآييم که شهر از حجاب شرمش بيرون ميآيد و خودش را بر ما آشکار ميکند و محرم ميشود. شهر به ما اجازه ميدهد که با مانند رماني - يا داستان کوتاهي -خوشخوان قدمهاي بيشمارمان بخوانيمش؛ فصل به فصل که به زبان شهر ميشود معبر به معبر؛ سطر به سطر که به زبان شهر ميشود خيابان به خيابان؛ کلمه به کلمه که به زبان شهر ميشود گوشه به گوشه. شهر با ما مهربان شده است. مردم نگاهمان ميکنند و لبخند ميزنند، آنقدر پذيرا، که جايي ميان ترکي و فارسي و انگليسي شروع ميکنيم به ارتباط برقرارکردن با مردم عادي. آنقدر مهربان که وقتي ميرويم از يک بقالي - قطعا نميتوانم سوپر بخوانمش- نان و پنير بخريم، بقال که يک کلمه انگليسي نميداند و ما که ترکيمان از «گوله گوله» و «ساغول» و «افندي» فراتر نميرود، شروع ميکنيم نيمساعت با هم حرفزدن. ما آواز ميخوانيم: «تا با غم عشق تو مرا کار افتاد، بيچارهدلم در غم بسيار افتاد». آواز را ميشناسد، شعر را نه. اصلا شعرهاي مولانا براي اهالي قونيه آن ارزشي را ندارد که براي ما دارد. آنها توان خواندن اشعار را ندارند و مولانا را به مکتب عشق ميشناسند و ما او را به شعرهايش ميشناسيم؛ اما اين مانعي ميان ما نيست. بقال ميفهمد ايراني هستيم. ميگويد اسمش يوسف سيري است و ميفهمد قصد داريم طولانيتر از زمان توريستي در شهر بمانيم. ميفهمد دربهدر گوشههاي پنهانيم. ما با هم به زبان پيشابابلي حرف ميزنيم، زباني که مرزي ندارد و سراسر فهم و درک است و يوسف افندي به ما ميگويد غروب بازگرديم. سر ساعت شش بعدازظهر. درست همان ساعتي که در مرکز توريستي شهر قرار است مراسم سماع برگزار شود و اگر آن را از دست دهيم، ديگر نخواهيمش ديد. پياده ميرويم تا مرکز توريستي. مردديم. من پيشتر در همان سفر کوتاهم اين سماع رايگان را ديدهام؛ حتما جذاب و هيجانانگيز است؛ درعينحال يادم نميرود که يکي از سماعگران دائم عرقش را با دست خشک ميکرد و سماعگر ديگر بيتمرکز دائم نگاهش را ميان مخاطبان ميچرخاند. ساختمان مرکز توريستي زشت است. هيچ ربطي به معماري خيالبرانگيز مقبره و آن خانههاي قديمي اطرافش ندارد. يک ساختمان سفيد و بيروح. شوخي ميکنيم: «احتمالا معمار با خودش شرط کرده مطلقا از شهر الهام نگيرد؛ حتي سعي کرده در شهر راه هم نرود که مبادا الهام بگيرد و نتواند اين پديده زشت را بسازد. شايد اين اصلا در قراردادش بوده». دلمان نميآيد برويم داخل اين ساختمان زشت. اين يک جور لجبازي هم هست با کتاب راهنما که ميدانيم حرص نويسندهاش را سخت درآوردهايم. رويمان را برميگردانيم. با ريسماني نامرئي کشيده ميشويم به مغازه بقالي. سر ساعت شش. يوسف افندي از ديدن ما رويش گشوده ميشود. با همان زبان پيشابابلي از مغازه به بيرون راهنماييمان ميکند. درست کنار بقالي دري است آنقدر کوچک و معمولي که اصلا آن را نديدهايم. در مخفي گشوده ميشود. يوسف افندي ما را به حياطي کوچک ميخواند. از حياط کوچک ميگذريم، دروني اندرونيها را پشتسر ميگذاريم تا ميرسيم به اتاقي که تمام زمينش فرش است. زنان محجب يکسويش نشستهاند و مردان سوي ديگرش. ما مينشينيم کنار ديگران. نه آداب را ميدانيم و نه رسوم را. خودمان را ميسپاريم به نگاهکردن و در جا کشف کردن. آنها ذکر ميگويند، آنها گرد سفرههايي گرد با قاشق مشترک از ظرفهايي مشترک شوربا ميخورند، آنها شروع ميکنند به سماع کردن؛ نه با لباسهاي سفيد يکدست. با همان لباسهاي خودشان. يکي پير است، يکی جوان، يکي چاق است و ديگري لاغر. آنها چنان سماع ميکنند که انگار هيچ چشمي نميبيندشان. آنها چنان سماع ميکنند که ميخواهند. شور و اشتياق درونشان غلغل ميزند و وجد نفسشان را ميبرد. محرکشان براي ذکر و سماع جذبهاي دروني است و نه نگاههاي خيره توريستها. آنها از خود بيخود ميشوند. زمان ميشکند. گذشته و حال متصل ميشود و جانمايه سماع و ذکر خودش را آشکار ميکند. زمان سماع، زنها پشت پردهاي مينشينند و از پس پرده و نشسته با خود ذکر ميگويند اما آنها به من اجازه ميدهند سوي ديگر پرده بنشينم و بيواسطه به اين آيين غريب بنگرم و بگذارم تخيلم پر بکشد به زمان مولانا و اصالت سماعي از سر شوق در خانه و کويوبرزن. انگار يوسف افندي و دوستانش آن شب شگفتانگيز، ما را از دري مخفي به اعماق خانه مولانا هدايت ميکنند. تا روز بعدش گيجيم از آن تجربه عجيب. طول ميکشد که فکر کنيم به خللهاي فرهنگي اين شکل از تفکر و گردآمدنها و همنواشدنها در طول تاريخ جهان و تاريخ خودمان. فردا در شهر که پا ميگذاريم، همه ما را ميشناسند. از هر برزني که رد ميشويم، کساني ما را به نام ميخوانند و به داخل خانه يا مغازهشان دعوتمان ميکنند. همه شهر ديشب آنجا بودهاند. همه بقالها، لحافدوزها، نمدمالها، طباخها، نانواها، دستفروشها، رفتگرها و میهمانخانهدارها. همه آنجا بودهاند و تمام شهر ما را ميشناسند و ميخواهند ميزبانمان باشند. هيچکس نميخواهد چيزي به ما بفروشد؛ چنانکه در شهرهاي توريستي و مذهبي رايج است. هيچکس نميخواهد سرمان کلاه بگذارد و از دوستي سوءاستفاده کند. هيچکس نميخواهد وادارمان کند که باورهاي خودمان را بگذاريم کنار و مثل آنها فکر کنيم. همه فقط ميخواهند دوستمان باشند و دوستمان بدارند، با گرمايي وصفناپذير. مثل خواب است اين. وجد و هيجان دارد ديوانهمان ميکند. اشکمان را درآوردهاند از اينهمه مهرباني. چاي است که میهمان ميشويم و با همان زبان پيشابابلي با همه حرف ميزنيم. چنانکه انگار صد سال است ميشناسيمشان. چنانکه انگار صد سال است گرد اين شهر را به قبايمان وصله کردهايم. شاديم و من به ياد نميآورم در هيچ سفري اينهمه شاد بوده باشم. وجد در معماري و کوچهپسکوچههاي اين شهر مخفي نشده. حتي نه در مقبره پررمزوراز و پرکشش مولانا. وجد در مردم اين شهر لانه دارد. جاذبه توريستي قونيه، مردم قونيه هستند. روز رفتن فراميرسد و ما نميخواهيم شهر را ترک کنيم. هزار داستان و هزار در مخفي جامانده در جان و در خانهها و مغازههاي اين مردم. در قطار که مينشينيم، انگار با فکوفاميلمان وداع کردهايم. مغموميم. بسيار مغموم. حالا دو سالي از آن سفر ميگذرد و من بعيد ميدانم باز جرئت کنم پا به قونيه بگذارم؛ مبادا که اين خوابي بوده باشد و من تمام اين مهرباني گيرا و دامنگير را تنها در خوابي خوش ديده باشم. من نميتوانم به قونيه بازگردم اما ميتوانم به هرکس که به قونيه ميرود- و تصميم ميگيرد مسافر باشد و نه توريست-پيشنهاد کنم غروبي، شبي، وقتي در شهر راه برود و پا بگذارد به يک بقالي کوچک و آوازي بخواند و بگذارد تا مرد فروشنده با زبان پيشابابلي از او بپرسد: «ايراني هستيد؟» و بعد ببيند که درهاي مخفي چگونه دانهدانه گشوده ميشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.