|

«شناخت و نقد شعرِ پسامدرن آمریکا» و دفاع از زبان ‌شعر

نظریه همه را بلعید

شرق: «شناخت و نقد شعرِ پسامدرن آمریکا» با گردآوري و ترجمه حمید احمدی كتابي است كه به‌تازگي در نشر نگاه منتشر شده و موضوع محوري آن زبان‌شعر است. مسئله‌اي كه شعر ايران نيز خاصه از دهه هفتاد به اين طرف گرفتار آن بوده و هنوز هم به‌نظر مي‌رسد جريان‌هاي شعري ايران برحسب رويكردشان به زبان‌شعري شكل مي‌گيرند. اَلبرت گِلپی مي‌نويسد «نظریه همه را بلعید، شعر در نقد و زبان‌شناسی، در کلمات برای کلمات، غرق شد» و از نظرِ حميد احمدي «این فاجعه‌ای است که برای شعر پسامدرن فارسی هم به‌نوعی و تا حدی رخ داده است و اگر این کتاب بتواند از غبارآلود‌گی فضای ادبی ما بکاهد تا خوانندگان، به‌ویژه شاعران جوان، شعر پسامدرن را بهتر بشناسند و راه خود را آسان‌تر بیابند، مترجم به هدفش رسیده است». در كتاب اخير مجموعه‌اي از مقالات به‌قلم مارجری پرلوف، اَلبرت گلپی و ديگران گردآوري شده است: از پنج مقاله كتاب، دو مقاله از پرلوف انتخاب شده و مقاله‌اي هم از گِلپی هست و اين هر دو استاد دانشگاه استنفورد بوده‌اند. چنانچه مترجم مي‌نويسد دیدگاه‌های این صاحب‌نظران درباره‌‌ زبان‌شعر، مشترکاتی دارند اما یکسان نیستند. پرلوف در مقاله «جماعت پیشتاز و استعداد فردی: نمونه زبان ‌شعر» به ارائه تاریخچه‌ای در مورد مکتب‌های پیشتاز در پهنه هنر می‌پردازد و نگرش‌های آنها را به‌گونه‌‌ای‌ فشرده بیان می‌کند. پرلوف در مقاله «کلمه به‌خودیِ‌خود: زبان‌‌شعر در دهه هشتاد»، با آوردن چند نمونه از کارهای زبان‌شاعران، به بررسی و نقد آنها می‌پردازد. اَلبرت گِلپی در مقاله «تبارشناسی پسامدرنیسم: شعر معاصر آمریکا» به پیشینه شعر پسامدرنیستی پرداخته و این نوع شعر را تحليل مي‌كند. «پسامدرنیسم در شعر»، عنوان مقاله چهارم كتاب است كه اطلاعاتی بنيادي درباره شعر و هنر پسامدرن به‌دست می‌دهد و مقاله پنجم، «هنر شعر» مباحثي درباره شعر انگلیسی در اختیار مخاطب می‌گذارد. گلبی معتقد است برچسب «زبانْ‌شاعران» تفاوت‌های مهم‌تر میان آنها را پنهان می‌کند. از نظر او، تمایز در میزان خودارجاعی بلعنده‌ای است که شخص به زبان می‌دهد، خودارجاعی بلعنده‌ای که سوژه و ابژه را با رد میانجیگری میان‌شان انکار می‌کند.جز مقالات روشنگري كه در اين كتاب ترجمه و گردآوري شده‌اند، حمید احمدی پيشگفتار مفصلي دارد كه با خواندن آن از زمينه تأليف و ترجمه چنين كتابي آگاه خواهيم شد. در عين حال كه نقد و نظري درباره شعر ايران است كه جاي تعمق و تفكر بيشتر دارد. او مي‌نويسد: در دهه هفتاد خورشیدی، چند شاعر مدعی ابداع انواعی شعر تازه شدند و هر یک بر طرز شعر خود نامی نهاد؛ ازجمله: رضا براهنی (شعر غیرنیمایی)، علی باباچاهی (شعر پسانیمایی) و محمد آزرم (شعر متفاوط). شعر متفاوط، تأثیرپذیری از نظریات ژاک دریدا را آشکارا نشان می‌دهد؛ اما غیرنیمایی و پسانیمایی عنوان‌هایی هستند نشانگر تمایز با طرز نیما - هدفی که پیشتر احمد شاملو، منوچهر شیبانی، یدالله رؤیایی، احمدرضا احمدی، بیژن جلالی و... به گواهی آثارشان به آن دست یافته‌اند. گفتنی است که نام غیرنیمایی منظور براهنی را به‌درستی نمی‌رساند، چراکه بسیار کلی است و می‌تواند حتی شعر سنتی ما را هم در بر گیرد. براهنی در مقاله چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم (1374) برای شناساندن شعر غیرنیماییِ موردنظرش توضیحاتی داده است که از آنها می‌شود شاخصه‌های زیر را استخراج کرد: «خودارجاع‌بودن شعر و تأکید بر «زبانیتِ زبان». فرعی‌بودن معنا در شعر و پرهیز از انتقال معنایی بیرون از شعر. سرپیچی از مطلق‌های دستوری، نحوی، طبیعت‌گرایی و واقعیت‌گرایی. پرهیز از به‌کاربردن تصویر و استعاره». حمید احمدی در ادامه مي‌رسد به شعر باباچاهي كه به‌زعم او پس از براهني این مؤلفه‌ها را محتاطانه و با بیانی دیگر در مقالاتی نوشت. بعد او مي‌رود سراغ شعر پسامدرن آمریکا كه در دهه شصت میلادی پدیدار شد، يعني سه دهه پیش از آغاز تلاش برای نوشتن چنین شعری در ایران. احمدي معتقد است «با این‌حال، آگاهی ما از پیشینه و مبانی نظری این شعر، که در ادامه راهش به زبانْ‌شعر رسید، هنوز بسیار کم است و همراه با کژفهمی و تأثیر این کاستی در عقاید و شعر هواخواهان ایرانی شعر پسامدرن پیداست». او مي‌نويسد برخی می‌گویند پسامدرنیسم ایدئولوژی سرمایه‌داری متأخر است و بر این پایه شعر پسامدرن را هم هنر بورژوایی می‌دانند و غیرمتعهد و پس منحط. پاره‌ای هم بر این باورند که این نوع شعر تنها نوعی مُد است. این نظرات، تا زمانی‌ که با دلیل اثبات نشوند، ادعا به شمار می‌روند. با پیش‌داوری و کلی‌گویی نمی‌شود پدیده‌های هنری را ارزیابی کرد. «زبانْ‌شعر مدعی است که در مبارزه با نظام سرمایه‌داری، جامعه مصرفی و زبان کالایی‌شده مندرج در آن از زبانِ خودارجاع بهره می‌برد و به‌گفته اَلبرت گلپی می‌خواهد از ارتباط و نحوِ مسخ‌شده پالایش یابد. آنها به بازی زبانی -زبانی اشاره‌دار و چندارزشی- رو می‌آورند تا شعر دچار سفسطه ارجاع نشود. درواقع، بیشتر زبان‌شاعران هرگز عامدانه نخواسته‌اند شعر بی‌معنی بسرایند. اگرچه، در عمل گاهی به‌سبب ضعف تألیفْ آثاری ارائه داده‌اند فاقدِ معنی.» كتابِ «شناخت و نقد شعرِ پسامدرن آمریکا» سعي دارد از خلال پرداخت به شعر پسامدرن آمريكا به‌عنوان نمونه‌اي تاريخي، اين پديده را واكاوي و معرفي كند به‌طوري كه از يك ترجمه صرف فراتر برود و به‌طور انضمامي با شعر ايران مواجه شود. حميد احمدي معتقد است نوشته‌های موجود درباره «شعر پسامدرن» به زبان فارسی اندک‌اند و بیشترشان جانب اين نوع شعر را ‌دارند. بنابراين در اين كتاب تلاش كرده است ضمن معرفي جوهر و واقعيت اين شعر انتقادات و ايرادات آن را نيز مطرح كند «نقدهایی که ایرادهای این نوع شعر را آشکارا و البته منصفانه بیان می‌‌کنند» و ما را از اِشکالات نظری شعر این نحله و از عقاید و تجربه‌های آموختنی شماری از شاعران پسامدرنیست آمریکا باخبر مي‌كند. پرسش اساسي كه دست آخر از زبان پرلوف پاسخ داده مي‌شود اين است كه آیا زبانْ‌شاعران عمدا سعی در نوشتن شعر بی‌معنا دارند یا نه؟ پاسخ پرلوف اين است: «نه، آنها تنها می‌خواهند مطالب را دشوار کنند و خواندن را کُند و شما را وادارند که درباره هر کلمه یا عبارت فکر کنید... تعدادی زبان‌شعر - یعنی سروده‌های کمتری از شاعران- بی‌معنا هستند. البته نه‌چندان عامدانه بلکه به این سبب که شاعر، زبردست نیست و نمی‌تواند معنایی مبهم یا رازآمیز بیافریند!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.