رهايي از نابرابري اجتماعي
عبدالرحمن نجلرحیم . مغزپژوه
فساد از قدرت زاییده ميشود. به عبارتی دیگر، بدون قدرت فساد وجود ندارد. پژوهشهای فراوان در طول تاریخ از آگاهی به این واقعیت تکرارشونده نشان دارند. واقعیتهای تلخ دیگری که در مغزپژوهی اجتماعی امروز مطالعه میشوند، سه نکته مهم است: اول اینکه این افراد فاقد قدرت هستند که با اطاعتپذیری خود برای رسیدن به پاداشهای کوچک، صاحبان قدرت را به فساد بیشتر دعوت ميکنند. به عبارتی اطاعت از قدرت در خیل گستردهای از مردم، قبح، زشتی و غیراخلاقیبودن فساد را مستور نگه ميدارد. دوم اینکه فساد اجتماعی صاحبان قدرت اغلب از سوی افراد معمولی به عنوان جرم شناخته نميشود، زیرا قربانیان فساد معمولا از افق دستگاه عاطفی مغز افراد جامعه دور ميمانند. سوم اینکه در طول زمان، مغز عاطفی افراد قدرتمند مفسد کور ميشود؛ یعنی بخش آینهای مغز افراد خوکرده به قدرت برای فهم آلام خیل عظیمي از جمعیت که در آتش نابرابری اجتماعی ميسوزند، از کار ميافتد و اغلب نميتوانند از مفسدات ضداخلاقی و ضدبشری خود شرمنده شوند. اینطور معروف است که دلهدزدها یا آفتابهدزدها بعدها بهتدریج، شاهدزد ميشوند. دراینباره ميتوان از «برنی مادوف»، بزرگترین کلاهبردار آمریکایی، مثال آورد که توانست در پناه قانون در بازار بورس والاستریت بهطور تدریجی (از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۸)، حدود ۶۵ بیلیون دلار از حساب مردم ناآگاه بدزد و کلاهبرداری کند. البته پژوهشهای جدید نشان ميدهد این کلاهبرداریها ميتواند تدریجی نباشد و افراد در قدرت بهطور ناگهانی ميتوانند دست به دزدیها، کلاهبرداریها و فسادهای دیگر بزنند. در آزمونی دقیق و حسابشده نشان داده شده است وقتی افراد قدرت زیادتری برای سوءاستفاده دارند، در مقابل وسوسه دستیازیدن به فساد آسیبپذیرتر ميشوند و راحتتر ميتوانند خود را قانع کنند که دست به ارتکاب اعمال بزرگ مفسدهآميز و دزدیهای کلان بزنند. این افراد قدرتمند هنگام دستیازیدن به فساد بزرگ، ميتوانند خود را سزاوار رسیدن به قدرت بيمنتها، در هیئت فرشتهها فارغ از قوانین دستوپاگیر زمينی، جدا از موازین رایج بشر خاکی تصور کنند (ساینتیفیک امریکن، ۲۰۱۷ ). سؤال اینجاست که آیا در کشورهای سرمایهداری امروز، قانون توانسته است جلوی فساد و سوءاستفاده از قدرت را بگیرد؟ واقعیت این است که پس از دوران جنگ سرد و اوجگیری نئولیبرالیسم، یعنی سپردن بازار به دست سرمایه خصوصی و محدودکردن قدرت دولت و نضجگرفتن قدرت سرمایه مالی و بانکداری جدید، اشکالی جدید، پیچیدهتر و گستردهتر از فساد بر سرنوشت آدميان روی زمين حاکم شده است. در سالهای اخیر با گسترش فساد و احساس بیشتر نابرابری اجتماعی در ميان توده مردم در اقصا نقاط جهان و موج نارضایتی عمومي در کشورهای مختلف، موجب سر برآوردن دولتهای پوپولیست یا عوامفریب، با شعارهای ضد فساد از صندوقهای رأی شد. برای مثال، ميتوان از بهقدرترسیدن برلوسکنی در ایتالیا، تاکسین در تایلند، استرادا در فیلیپین و فوجیموری در پرو نام برد. این دولتها نهتنها باعث کاهش نارضایتی مردم نشدهاند، بلکه با کوبیدن به طبل توخالی مبارزه با فساد در ظاهر، باعث نابرابری اجتماعی و اقتصادی بیشتر شدهاند. ترامپ که با شعار ضد فساد به حکومت رسیده است، تعداد هتلهایش در آمریکا رو به افزایش و هماکنون بزرگترین هتلدار و در ضمن دارنده قدرت سیاسی بالایی است. کلوپ گلف او در مارالاگوی فلوریدا حق عضویت خود را به دو برابر یعنی به ۲۰۰ هزار دلار رسانده است. او که همه سیاستمداران قبلی خود را فاسد ميخوانده است، در طول زمامداری خود نشان داده مبارزه او با فساد بیش از عوامفریبی نبوده، زیرا ریشه در فساد ناشی از نابرابری اجتماعی دارد که او پرچمدار آن است. غوغای جدید بر سر استیضاح ترامپ در آمریکا گوشهای از ماجرای سوءاستفاده از قدرت برای منافع خصوصی در بالاترین مناصب سیاسی جهان است. ترامپ که با شعار ملیکردن آمریکای کبیر و مبارزه علیه فساد سیاستمداران قبلی با رأی مردم بر سر کار آمده است، هماکنون به نظر ميرسد برای موفقیت ملی در انتخابات آینده آمریکا در اقدامي غیرملی! دست به دامن یکی از ضعیفترین دولتهای جهان یعنی اوکراین شده است. طبق اظهارات دو نفر از دیپلماتها در مجلس نمایندگان، او تونلی از قدرت به موازات خط دیپلماسی رسمي دولتی بین اوکراین و آمریکا ایجاد کرد تا بتواند پروندهای از فساد مالی برای رقیب انتخاباتی خود جو بایدن بسازد. به عبارتی پرزیدنت ترامپ با سوءاستفاده از نیاز امنیتی و نظامي کشوری ضعیف و متکی به کمک آمریکا همچون اوکراین، ميخواسته پرداخت اعتبار اختصاصیافته به این کشور را گروگان بگیرد تا رئیسجمهور تازه بهقدرترسیده آن را مجبور به اعلان رسمي فساد رقیب انتخاباتی خود در کشور دیگر کند. به این اعتبار، رئیسجمهور ترامپ برای افشای فساد، خود با سوءاستفاده از قدرت ميخواسته به فسادی بزرگتر، غیراخلاقیتر و غیرقانونیتر دست بزند. یعنی از دولتی محتاج و ضعیف برای تحکیم قدرت خود در داخل، باجخواهی کند. جالب اینجاست که نیمي از مردم آمریکا و حزب بزرگ در قدرت جمهوریخواه تاکنون در مقابل امکان واقعیتداشتن چنین فسادی هیچگونه حساسیتی نشان ندادهاند. بدیهی است در کشورهای دیگری که شفافیتی نیز در امر اقتصادی و سیاسی آنها وجود ندارد، وضعیت نابسامانتر و امثال این نوع فسادهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در ابعادی گسترده رواج داشته باشد و جای تعجب هم ندارد که هیچوقت افشا نشود یا اگر افشا ميشود، به هدف پنهان نگهداشتن فسادهای دیگر باشد که باز از نابرابری اجتماعی و سوءاستفاده از قدرت سیاسی ناشی ميشود. راهی دشوار در پیش است. همچنان که درک مردم جامعه در سراسر دنیا نسبت به نابرابریهای اجتماعی در لوای قدرتهای حاکم و انواع فساد حاصل از آنها گستردهتر ميشود، قدرتمندان زورمدار هم راههای پیچیدهتر، غیرقابل فهمتر، غیرمستقیمتر، موذیانهتر و پنهانکارانهتری برای اعمال فساد با ظاهری مقبولتر و فریبندهتر پیدا ميکنند. چاره کار همت عالی اندیشمندان پژوهنده ميانرشتهای در علوم، فنون و هنرهاست. افراد فرهیختهای که هنوز در تارهای عنکبوتی تنیدهشده از سوی قدرتهای مفسد به دام نیفتادهاند و ميتوانند چارههایی نو برای آگاهی مردم و رهایی از نابرابری اجتماعی ظالمانه و مفسدهجویانه بیندیشند و به کار زنند. البته این مهم ممکن نميشود مگر اینکه با شرکت توده مردمي که با شعور سیاسی و اجتماعی همهجانبهای دست به انتخاب بزنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.