چشمانداز استيضاح ترامپ
سيداحمد فاطمينژاد*
اصل دوم قانون اساسي آمريكا اين امکان را فراهم ميکند که «رئيسجمهور، معاون رئيسجمهور و همه مقامات کشوري» به خاطر «ارتکاب خيانت، ارتشا و ساير جرائم عمده» بازخواست و در صورت محکوميت از کار برکنار شوند. همين اصل مبناي بحثهايي است که در چند سال اخير درباره استيضاح ترامپ مطرح بوده و در هفتههاي اخير شدت گرفته است. به عبارت دقيقتر بعد از افشاي مکالمات ترامپ با ولاديمير زلنسکي، رئيسجمهور اوکراين، دموکراتها عملا به دنبال بازخواست و در صورت امکان برکناري ترامپ از قدرت هستند. بنابراين، مسئلهاي که در اين يادداشت به دنبال توضيح آن هستم، اين است که چرا ترامپ در ورطه استيضاح افتاد و اينکه آيا امکان برکناري او از قدرت وجود دارد يا خير؟با توجه به اصالت تفکيک قوا در نگاه پايهگذاران آمريكا، از ابتدا گنجاندن ايده استيضاح رئيسجمهور در قانون اساسي با جنجال و تعارض در بين قانونگذاران اين کشور مواجه شد. استدلال مخالفان استيضاح اين بود که اعطاي اين اختيار به کنگره به معناي ذبحکردن تفکيک قوا و مسلطکردن کنگره بر قوه مجريه است اما موافقان استيضاح با محوريت جيمز مديسون ادعا ميکردند که آنها از صداقت دفاع ميکنند و مقامات حاکم در آمريكا بايد بدانند که در هيچ مقامي از نظارت و بازخواست مبرا نيستند. از نظر گروه اخير، بعيد بود که اعضاي کنگره بيهوده اعتبار خود را در معرض آزمون قرار دهند. ضمن اينکه شروط استيضاح آنقدر طولاني و دشوار است که عملا تحقق آن را محدود ميکند؛ برخي از اين شروط عبارتاند از: ضرورت رأي دوسوم مجلس نمايندگان براي شروع روند استيضاح، راستيآزمايي سخت شواهد و قرائن، امکان دفاع فردي و جمعي رئيسجمهور، وکلا و حزب متبوع او، ضرورت رأي دوسوم سناتورها به برکناري رئيسجمهور در پايان روند محاکمه، مداخله ديوان عالي ايالات متحده در روند استيضاح با توجه به رياست رئيس ديوان در جلسات محاکمه رئيسجمهور در سنا و... .بنابراين، استيضاح رئيسجمهور در ايالات متحده کار بسيار دشواري است. اين امر بهويژه تا دهه 1970 صادق مينمود؛ زيرا در اين مدت طولاني فقط يک بار در قرن نوزدهم اعضاي کنگره در پي استيضاح رئيسجمهور برآمدند و تلاش کردند که اندرو جانسون را به خاطر برکناري وزير دفاع از قدرت به زير بکشند که البته به نتيجه نرسيد. اما در پنج دهه اخير سه بار کنگره آمريكا به سمت استيضاح رئيسجمهور خيز برداشته است. نخستين و آخرين قرباني اين رويه تاکنون نيکسون بوده است که به خاطر جريان واترگيت در معرض استيضاح قرار گرفت و قبل از محاکمه در سنا از مسند خود کنار رفت. پس از او، کار کلينتون به خاطر رابطه غيراخلاقي و بهويژه دروغگویی دراينباره به سنا به استيضاح کشید اما از رأيگيري سنا جان سالم به در برد. اکنون نيز ترامپ در آغاز اين مسير قرار گرفته است. اولين نکتهاي که تا همينجا ميتوان نتيجه گرفت، اين است که استیضاح کمکم به يک روال رايج در نظام سياسي آمريكا تبديل شده است و اين ميتواند زنگ خطري براي آن و نشانگر تشديد شکاف ميان نخبگان و احزاب سياسي در آمريكا باشد.اما چرا ترامپ به اين مسير کشيده شد؟ اگر بخواهيم بر اساس قانون اساسي ايالات متحده و با رويکرد حقوقي به اين سؤال جواب دهيم، بايد به سراغ شروط استيضاح نظير خيانت، ارتشا و ساير جرائم عمده برويم؛ نکتهاي که دموکراتها نيز بر آن دست گذاشته و معتقدند ترامپ به کشور خيانت کرده است. اما اگر از منظر سياسي بنگريم (که ترامپ نيز استيضاح خود را سياسي ميداند)، دلايل متعددي را ميتوان در پشت شروع روند استيضاح ترامپ ديد: نخست اينکه ترامپ از معدود رؤسايجمهور آمريكا است که بدون سابقه حزبي و سياسي مشخص و قابل اتکا به اين مقام دست مييابد. تبديلشدن اين امر به رويه عادي آينده تحزب در اين کشور را تهديد کرده و هر فرد توانمند و بهويژه ثروتمندي را تحريک ميکند که در پي دستيابي به اين مقام باشد. به نظر ميرسد يکي از نقاط ضعف ترامپ در روند استيضاح نيز همين نکته خواهد بود و شايد در لحظه موعود جمهوريخواهان آنچنانکه بايدوشايد از او حمايت نکنند؛ هرچند تاکنون از خود تعصب حزبي نشان داده و از او حمايت کردهاند. دوم، ترامپ از نظر روانشناسي سياسي شرايط خاصي دارد. رويه او در سياست در دوره رياستجمهوري نشان داده است که کموبيش فيالبداهه تصميم ميگيرد، اعتمادبهنفس بالايي دارد، از تمسخر نزديکان و رقبا هراسي ندارد، دانش سياسي محدودي دارد، خيلي به زدوبندهاي بوروکراتيک توجه نميکند يا به آنها آشنا نيست، ذهنش ليز است و در بسياري از موارد آنچه را فکر ميکند بر زبانش جاري است و در مجموع، مذبذب مينمايد. همه اينها مخل گروهگرايي است و اين يعني ممکن است حتي در بين دوستانش تنها بماند؛ کمااينکه تاکنون گزارشهاي مختلفي منتشر شده و اطلاعات مخفيانهاي درز کرده است که نشان ميدهد فرد يا افرادي از همراهانش در دولت در پي سرنگوني او هستند. سوم، رويکارآمدن ترامپ از ابتدا با شائبه و شايعه و شرارت همراه بود. شائبه اختلال نرمافزاري در سيستم رأيگيري، شايعه ارتباط ترامپ با روسيه و فاسدنمايي کلينتون و کلا سياستمداران سابقهدار آمريكا و مبرادانستن خود از اين امر همه به ترامپ کمک کردند که به نحو غافلگيرانهاي به رياستجمهوري آمريكا برسد؛ اما در ادامه، همين موارد به نقطه ضعف او بدل شد و ترامپ را به رئيسجمهوري تبديل کرد که از نخستين روزهاي رويکارآمدنش بحث استيضاحش نيز مطرح بود. اين بحث نخستينبار بهخاطر ارتباطات ويژه ستاد انتخاباتي ترامپ با روسيه از سوي دموکراتها بهويژه ال گرين، نماينده دموکرات کنگره، پيگيري ميشد که تا مدتها ادامه داشت و منجر به برکناري يا کنارهگيري برخي از مقامات کاخ سفيد از جمله نخستين مشاور امنيت ملي ترامپ شد. در آن مرحله، دموکراتها نتوانستند نانسي پلوسي، رئيس مجلس نمايندگان را راضي کنند تا دستور شروع روند استيضاح را صادر کند؛ اما افشاي مکالمه خيانتآميز ترامپ با زلنسکي مقاومت پلوسي را شکست. چهارم، ترامپ با وجود تمام انتقادهایی که در جامعه بينالمللي به او وارد ميشود، طبق آمار موجود کارنامه اقتصادي نسبتا موفقي داشته و در نظرسنجيها نيز وضعيت بدي ندارد. مهمتر اينکه ترامپ زياد نگران نظرسنجيها نيست و بر اين باور است که مانند دور گذشته ميتواند برخلاف گزارش رسانهها و نتايج نظرسنجيها مجددا در انتخابات سال آينده پيروز شود. بين دموکراتها نيز تاکنون چهره فرهمندي که براي رأيدهندگان جذاب باشد و بتواند ترامپ را شکست دهد، ظهور نکرده است. قويترين چهره و اميد دموکراتها بايدن بود که رشد حاميانش کمتر از انتظار بوده است. در اين شرايط، به نظر ميرسد دموکراتها با آغاز استيضاح ترامپ خواهان بدنامکردن او براي رأيدهندگان در آستانه انتخابات رياستجمهوري هستند و احتمالا روند محاکمه را حتيالامکان طول خواهند داد که ترامپ نتواند از حصار افشاگريها در روند استيضاح رها شود. به عبارت دقيقتر، هدف دموکراتها از استيضاح ترامپ تحت تأثير قراردادن افکار عمومي نسبت به اوست. بههرحال بنا به علتهاي یادشده و ساير عللي که ذکر آن در اين نوشتار نميگنجد، نانسي پلوسي روز سهشنبه 24 سپتامبر دستور داد که تحقيقات محرمانه راجع به امکان استيضاح ترامپ را آغاز کنند. پس از 40 روز و فراخواندن شاهدان و مقامات مختلف نظير بيل تيلور (سرپرست موقت سفارت آمريكا در اوکراين)، جورج کنت (معاون وزارت خارجه)، مري يوووانويچ (سفير سابق آمريكا در اوکراين) و...، از چهارشنبه 13 نوامبر جلسات مربوط به تحقيقات درباره استيضاح ترامپ از حالت محرمانه خارج شد. اين يعني استيضاح او يک گام به عمليشدن نزديکتر شده و عموم مردم بهطور مستقيم اظهارات شاهدان را نظاره خواهند کرد. در اين بين، بهويژه توان پاسخگويي شاهدانِ خيانت ترامپ به حاميان حزبي او در مجلس نمايندگان تعيينکننده خواهد بود. اگر برنامهها طبق خواست دموکراتها پيش برود و روند استيضاح ترامپ به مجلس سنا برسد، دو حالت را ميتوان متصور بود: نخست اينکه، پس از کاملشدن روند محاکمه ترامپ در سنا، برکناري او آراي لازم را کسب نکند و ترامپ کماکان رئيسجمهور بماند که تقريبا بیشتر ناظران و رسانهها با توجه به برتري جمهوريخواهان در آنجا (برخلاف مجلس نمايندگان) اينگونه پيشبيني کردهاند. دوم اينکه در رأيگيري سنا با توجه به وقايع پيشبينينشده، مدارک افشاشده احتمالي و فشار افکار عمومي، برخي جمهوريخواهان براي حفظ اعتبار حزب و مبراکردن خود از ديدگاهها و رفتار ترامپ از حمايتش دست بکشند و به برکناري او رأي دهند. اگر در ماههاي آينده گزينه دوم رخ داد، با توجه به دلايل اول تا سوم که در بالا ذکر شد، نبايد تعجب کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.