درباره نمايش «اسلو» به کارگرداني يوسف باپيري
سمفوني دوگانه
محمد اوحديحائري: سونات شماره 2 از شوپن (اوپوس 35) در سه موومان، همراه با اتفاقات متفاوت است. در موومان اولِ سونات، شاهد قطعهاي پرشور و آشوب هستيم که از شدت نتها مشخص است. در موومان دوم شاهد انعطافِ ريتميک هستيم که البته در اجرائي که راخمانينف از اين موومان دارد، بسيار تهاجمي است و در موومان سوم مشهور به مارش عزا، تلفيقي از فضاسازي تاريک و لطافت شاعرانه را ميشنويم که در نهايت به مرگي لطيف در بخش سوم اين موومان منتهي ميشود. اين سونات تصويرگر تمامي احساسات انساني است. کاري که شوپن در قطعه خود انجام ميدهد ايجاد يک سمفوني دوگانه است. وقتي به آن گوش ميدهي، تلفيقي از احساسات دوگانه در دلت مينشيند که تو را به نوعي شعف ميرساند. شعفي که از زمين بلندت ميکند و دوباره تو را به آرامي به زمين بازميگرداند. در تئاتر امروز ايران اين سمفوني دوگانه در جهتي معکوس حرکت ميکند. تلاشهاي بيوقفه انسانها در شناخت بدن و کيفيت ارائه آن، تو را حيرتزده ميکند ولي با کارگرداني ناصواب ناگهان تو را از آسمان به زمين ميکوبد! سمفوني دوگانه تلاش اجراگران و ناتواني کارگردان، به نتيجهاي مأيوسکننده منجر ميشود. اسلو يکي از آخرين نمونههاي سمفوني دوگانه است. بازيگران در اين کار از جان و دل مايه گذاشتهاند و حرکات فُرمي آنها مشعوفکننده است. اما مانند بسياري از ديگر کارگردانان ايران، اين نمايش نيز در حد همان حرکات فرمي باقي مانده و کارگردان از آن جلوتر نميرود. اينجاست که نمايش از ريتم ميافتد و به تکلم مداوم و تکرار فرو ميغلتد. اينجاست که تکرار به جاي ايجاد معنا به ملال منجر ميشود. راهحل کارگردان براي اين مسئله چيست؟ ورود يک بازيگر کارکشته که بتواند صحنه را نجات دهد! اينجاست که هرگاه صحنه ديگر حرارت ندارد، هوتن شکيبا با حضور خود به صحنه گرما ميبخشد. آيا اين نقطه ضعف است؟ اگر بازيگر کارکشته در مسير اثر، هضم نشود کاملا در مسير ضعف است و متأسفانه هوتن شکيبا حکايت آن ديگري جداافتاده در صحنه را دارد. ميزانسنهاي کارگردان نيز در جهت اوست. معروف است که برشت ترکيبي از بازيگران کاربلد و کارنابلد را در کار خود گرد هم ميآورد. هدف او چالشي براي بازيگر براي يکسانسازي با کارنابلدها بود. برشت به سيستم بازيگرياي که منجر به جدايي فرد از اجتماع شود، اعتقاد نداشت و بازيگرانش را مجبور به کشف از بطن جامعه ميکرد و به عبارتي بازيگر را در جامعه مغروق نگه ميداشت. هلنه وايگل در مورد تمرين نمايش «مادر» بارها اشاره کرده است که برشت تمايزي ميان او و فردي که از خيابان آورده بود، قائل نبود. بنابراين کاري که در اسلو اتفاق ميافتد به هيچ عنوان برشتي نيست. بازيگر حرفهاي اين کار با ميزانسنها بيشتر جلوه ميکند. کافي است به صحنهاي توجه کنيد که تمامي بازيگران پراکنده شده و به پشت صحنه ميروند و ناگهان شکيبا روي صحنه ظاهر شده و پشت به تماشاگر و به سمت پروجکشن مشغول کار خود ميشود. صحنهاي تنها از بازيگر شناختهشده کار. اين ميزانسن، يکيشدن بازيگران با ديگران را به سخره ميگيرد. واقعيت آن است که ساير بازيگران اسلو، بازيگراني قواميافته و کاربلد هستند که کمي از آن يک نفر ندارند ولي به آنها کملطفي شده که کاملا متوجه کارگردان است. نکته ديگر در انتخاب متن راجرز است. راجرز ميخواهد در اين متن از مستندگونهبودن بگريزد و با فضايي خيالي چراهاي به قول خودش «ژورنال» را براي مخاطب طرح کند. راجرز ميخواهد بداند که چه ميشد اگر همه اين آدمها که به خون يکديگر تشنه هستند در يک اتاق جمع ميشدند و با يکديگر گفتوگو ميکردند؟ اما در اجرا عملا اين مسئله به هدر رفته است و لازمه استفاده از اين متن زير سؤال ميرود. بازي سانسورگونه با نام فلسطين و اسرائيل نيز بسيار دمدستي است و به فرم نميانجامد. اين بدنهاي بيقرار و اين تنهايي که دائما دفرمه ميشوند با تلفظهاي مقطع ميتوانستند به فرمي ناب بينجامند. اما باز هم کارگرداني به سمت پرگويي و بيان مسلسلوار ديالوگهاست. جاي سکوت کم است. اسلو سکوت دارد ولي بيشتر از آن سکوت را طلب ميکند. در اجراي اسلو در نيويورک، برخي بازيگران، دو نقش را بازي ميکردند. يکيبودن بازيگر شيمون پرز و يائر هرشفلد کاملا هدفمند است. همانطور که اسحاق رابين و ياسر عرفات در متن حضور فيزيکي ندارند و فقط نامي از آنها برده ميشود. اينجا بازيگران اصلي در پشت صحنه روي صحنه آمدهاند و دليلي ندارد که بازيگراني همچون عرفات و رابين که سالها تصويرشان در تلويزيون بوده است، به نمايش اسلو راه يابند. اهميت رسانه و طعنه به آن، از ويژگيهاي پررنگ متن راجرز است. او از رسانه به دامان تئاتر ميگريزد تا پشت صحنهاي انساني براي يکي از پرخونترين مناطق جهان نشان دهد. اما در اجراي اسلو در ايران، معنا رنگ شعار به خود ميگيرد. کارگردان ميخواهد فضاي نمايش را مابازايي براي شرايط موجود در ايران در نظر گيرد که گفتوگوها به نتيجه نميرسد. اما مشخص نيست که چه مسئله و پرسشي از جامعه و سياست دارد و از اين روست که پاسخهاي تجويزي او همچون لزوم مصالحه و فعاليت کنشگران غيررسانهاي هيچگاه به ذهن مخاطب راه نمييابد. آنچه در ذهن مخاطب ميماند، مجموعهاي شهودي از بدنهايي دفرمه است و کليتي که نتوانسته از حداکثر آنان استفاده کند: يک سمفوني دوگانه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.