به بهانه اجرای «هَلَه. هین. هان. [هَلا]»
میان انقیاد و نافرمانی؛ آن علمآموزی که در نهایت سرپیچی کرد
محمدحسن خدایی. منتقد
حمید پورآذری با همکاری لیلی رشیدی و نویسندگی نشمینه نوروزی، در آخرین اجرای خود، به فضای کارگری و آموزشی پرداخته و تلاش دارد روایتی انتقادی از مناسبات حاکم بر آن ارائه دهد. با آنکه با دو فضای کمابیش مجزا روبهرو هستیم، اما درنهایت گویی مکانیسم یکسان است و روایتگر به انقیادکشیدن سوژهها. اجرا در سه زنگ و دو زنگ تفریح اتفاق میافتد؛ روایت یک سیستم که قانون را اعمال میکند و یادآور جوامع کنترلی است. در هر دو سیستم و در یک فرایند طولانی و طراحیشده، قرار است محصول تولید شود و به بازار یا همان جامعه عرضه شود. در زنگ اول یا همان فضای کارگری، گویهایی سفید از جنس گچ و خاک تولید میشود و در ادامه و در زنگ دوم که مربوط است به فضای آموزشی، محصول تولیدی فیگوری است تحت عنوان «علمآموز» که تربیت میشود تا آینده را بسازد. بیدلیل نیست که گروه اجرائی در توضیح عنوانی که برگزیده، «هَلا» را اینگونه شرح داده که گویی «هلا. (صوت) ندا باشد از برای آگاهانیدن و تنبیهکردن و در طعنهزدن مکرر کنند. (برهان). کلمهای است جهت استعجال و ورغلانیدن». گفتاری که عتاب و خطاب مرجع اقتدار را به شکل هوشمندانهای افشا میکند و بر این نکته تأکید میگذارد که چگونه جهان مدرن، ذیل عقلانیت و افسونزدایی، سوژهها را به نظم درآورده و کنترل میکند؛ سوژههایی که بیش از پیش هویتزداییشده و تمایز خویش را از دست داده و جزئی از یک کلیت فراگیر میشوند؛ چه در جایگاه یک کارگر چه تحت عنوان یک علمآموز.
مکان، زمان و فضا در هَلا بحرانی است. برای مثال در بازآفرینی یک مکان کارگری که در ملک مجاور عمارت روبهرو به انجام رسیده، با نوعی فشردگی و مخاطره مواجهیم که بدن کارگران را مقابل هم قرار داده و گاه حتی فرایند تولید را دچار بینظمی و بیهودگی میکند. صندلیهایی که در کنارهها تعبیه شده کمتر از تعداد تماشاگران است و آنان مجبور میشوند مدام با دستور کارگزاران تولید، جا عوض کرده و صندلی خود را واگذار کنند به تماشاگرانی که ایستادهاند. از منظر اقتصاد سیاسی، زمان در یک فضای تولیدی اهمیت بسزایی دارد و برای بالابردن سود و انباشت ثروت، احتیاج به دیسپلین مستحکمی است. از ابتدا، یکی از اجراگران بر بلندی ایستاده و با بلندگویی که در دست دارد، بندهای قانون کار را برای کارگران میخواند. بازآفرینی فضای کارگری موفق است و اضطرار و اضطراب فرایند تولید سرمایهداری در یک کارخانه را به اجراگران و تماشاگران بهخوبی منتقل میکند. تماشاگران با آنکه منفعلانه مشغول تماشای این فضای پرتنش هستند، اما بهتدریج احساس میکنند که سرنوشت مشترکی دارند با زیست کارگران. در زنگ دوم، تماشاگران روی نیمکتهایی نشانده میشوند که فضای کلاس درس را بازنمایی کند. اجراگران مانند صحنه قبل، به دو گروه تقسیم شدهاند؛ آنان که لباس فرم متحدالشکلی بر تن دارند و «علمآموز» محسوب میشوند و دیگرانی که کارگزاران نظام آموزشیاند. اینجا هم با نوعی تمایز میان کسانی که فرمان میرانند و کسانی که اطاعت میکنند مواجهیم. اجرا هوشمندانه از بازنمایی مناسبات جاری و ساری مکانهای مرسوم آموزشی این سالها آغاز میشود و بهتدریج با نوعی انحراف و تخطی، به نابهنگامی و امر نو میدان میدهد. برای مثال لحظهای که علمآموزان با خاراندن سر و بدن، قرار است برق تولید کنند یا تجزیه و ترکیبشدن را به نمایش بگذارند، لحظات درخشانی است که بازنمایی دچار وقفه شده و با تئاتریکالیتهای خلاق روبهرو هستیم که جهانی برساخته و بیشوکم تخیلی است. در ادامه و با نوعی منطق جایگزینی، علمآموزان قدرت را در دست گرفته و فرمان میرانند. درواقع اجرا در این نقاط گسست است که مناسبات غیردموکراتیک جهان مدرن را افشا میکند. زنگ سوم از این دوگانهها دور شده و حال، این اجراگران هستند که با تشکیل گروههایی سهنفره، به گفتوگو با تماشاگران مینشینند. فرم گفتوگو چنان است که در نهایت همان تکگویی و تکصدایی زنگ اول و دوم بار دیگر بازتولید میشود. اما در انتها ژست اجرا با دورشدن از فضای واقعیت، تماشاگران را دعوت میکند که از چشمانداز جهان مجازی، بار دیگر رؤیا ببینند و امر نو را تخیل کنند. حمید پورآذری با اجرائی که تلاش دارد از مناسبات حرفهای تئاتر این روزها دور شود، آنجایی ایستاده که دریغ و امکان گشایش ماست. همان اتصال بدن هنرجویانی که چندان گرفتار منطق بازار نشده و در مکانی نامتعارف به اجرائی نابهنگام مشغولاند؛ همان دقایق دوستی و سوبژکتیویته جمعی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.