|

نقدی بر نمایش «قصر موروثی خاندان فرانکنشتاین» آتیلا پسیانی

آدم‌های عجیب و غریب

یاسمن خلیلی‌فرد. منتقد

«قصر موروثی خاندان فرانکنشتاین»، جدیدترین نمایش آتیلا پسیانی، با نگاهی به فیلم «فرانکنشتاین جوان» به کارگردانی مل بروکس به‌تازگی در تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه رفته است.

وقتی با نمایشی سر‌و‌کار داریم که از متن اصلی مورد اقتباس آن آگاهیم و موضوع آن بارها دستمایه ساخت فیلم‌ها، نمایش‌ها و سریال‌های تلویزیونی قرار گرفته است، قطعا بخش عمده توجه ما به سمت ظرایف اجرا و تفاوت‌های هر اجرا با اجرای دیگر معطوف می‌شود. «قصر موروثی خاندان فرانکنشتاین» اقتباس دیگری از اثر مشهور مری شلی، داستان‌نویس انگلیسی است که اتفاقا مل بروکس نیز فیلمی را با همین دورن‌مایه در سال 1974 ساخته است و نمایش پسیانی با الهام از آن فیلم طراحی و اجرا شده است. نمایش در وهله اول می‌تواند تداعی‌گر آثار اکسپرسیونیستی باشد؛ درواقع نوع و شیوه نورپردازی، طراحی صحنه و لباس و محتوای اثر بر پایه بسیاری از مؤلفه‌های اکسپرسیونیسم جلو می‌روند اما رد پررنگی از طنز، فانتزی و اغراق، کار را بیش از اکسپرسیونیسم به سمت‌و‌سوی «گروتسک» متمایل می‌کند. با آنکه طراحی صحنه چندان پرطمطراق و پرملاط نیست اما همان وجه تزئینی‌بودن و اغراق در جزئیات عناصرش، طراحی لباس و صحنه اغراق‌آمیز، کژنما و تاحدودی رعب‌آور و شیوه دیالوگ‌نویسی که در آن همواره ردی از اغراق و در عین حال طنز به چشم می‌خورد نشانه‌هایی از عجایب‌پردازی را با خود به همراه دارند. در طراحی صحنه اما خطایی هم به چشم می‌خورد و آن مرکزیت‌یافتگی شدید آن است؛ بدین معنا که اگر تماشاگر درست رو‌به‌روی صحنه ننشسته باشد و نمایش را از جایگاه‌های کناری تماشا کند، نمی‌تواند تسلط لازم را بر چهره بازیگران، اجزا و عناصر و حتی رویدادهای صحنه داشته باشد و بدین ترتیب باید مدام برای پی‌بردن به این جزئیات سرک بکشد که در نهایت فایده‌ای هم ندارد و بخش اعظمی از نمایش را از دست می‌دهد. از ویــژگـــی‌هـــای متقاعدکننده نمایش‌نامه پسیانی شاید آن باشد که متن در عین سادگی و ثقیل‌نبودنش می‌تواند فضای آثار ادبی و دراماتیک قرن نوزدهم را به تماشاگر القا کند. درواقع دیالوگ‌ها به شیوه‌ای انتخاب شده‌اند که می‌توانند مخاطب را به فضای همان «فرانکنشتاین»ِ مری شلی ببرند و در عین حال خسته‌اش نکنند. اینکه اثری پس از 200 سال مخاطب را دچار واپس‌زدگی نکند و همچنان برایش جذاب باشد، می‌تواند از غنا و ارزش آن سرچشمه بگیرد. آتیلا پسیانی البته در این نمایش فیلم بروکس را آن‌قدرها هم مورد دخل و تصرف قرار نداده بلکه شاید عمدتا از پیچیدگی‌هایش کاسته باشد؛ او در واقع متن را تا حدودی لاغرتر کرده است و بیش از پرداختن به داستان و محتوا به شخصیت‌ها، دیالوگ‌ها و بازی‌هایشان متوسل شده و کوشیده است تا با برجسته‌سازی وجوه اجرائی همان المان‌های گروتسک را در کار خود زنده و پررنگ کند. بازی‌ها همان‌طور‌که انتظار می‌رود، اغراق‌آمیزند. اغراق البته از مؤلفه‌های اصلی داستان «فرانکنشتاین» و سبک گروتسک است. بازی‌ها اما در عین غلظت‌شان چالش چندانی را برای بازیگرانشان به همراه نداشته‌اند؛ مثلا نقش رامبد جوان را شاید هر بازیگر دیگری هم می‌توانست ایفا کند و این نقش افتخاری را به کارنامه جوان نمی‌افزاید و سبقه تئاتری چندان قابل اتکایی را برای او فراهم نمی‌کند. بهترین بازی این نمایش را ستاره پسیانی ارائه کرده است؛ یک بازی دوگانه که او را از خود واقعی‌اش بسیار دور می‌کند و بخش‌هایی دیگر از قابلیت او را به مخاطب بازنمایی می‌کند. خسرو پسیانی هم به عنوان بازیگر نقش اصلی کار، حضور بجا و به‌اندازه‌ای دارد. او به‌درستی حجم مطلوبی از اغراق و غلظت را به بازی‌اش اضافه می‌کند. علی شادمان نیز بازی کنترل‌شده و خوبی دارد. موسیقی و موتیفی که توسط فرانکنشتاین بزرگ مدام در کار تکرار می‌شود، اهمیت بسزایی در نمایش دارند. موسیقی انتخاب‌شده با فضای کار همخوان و هم‌جنس است و در‌عین‌حال دلهره مد‌نظر کارگردان را به تماشاگر منتقل می‌کند. از امتیازهای بارزِ «قصر موروثی خاندان فرانکنشتاین» نحوه داستان‌گویی آن است. نمایش در روایت‌پردازی بسیار ماهرانه عمل می‌کند. کار از نقطه درستی آغاز می‌شود و در نقطه متقاعدکننده‌ای به پایان می‌رسد. نقاط عطف نمایش در جای درست خود قرار دارند و رخدادها طبق الگوی مشخص و منطق روایی قابل قبولی پیش می‌روند. داستان ساده و جمع‌و‌جور است با این حال در ظرف زمانی معین خود به‌درستی و با ریتم منظم و مطبوعی جلو می‌رود؛ نه بی‌جهت کشدار می‌شود و نه ضرباهنگی شتاب‌زده به خود می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.