هراس از خوشبختی
مريم رحمانيان
چند وقت پيش در کتاب «جستارهايي در باب عشق» با يک بيماري آشنا شدم به نام آنهدونيا. از آن دسته نامهايي است که از زبان يوناني آمده، به معناي عدم لذت. بيماري عجيبي است ناشي از وحشت ناگهاني روبهروشدن با خوشبختي. ياد دو سال پيش افتادم. نشسته بودم روي يک صندلي، در قايقي تفريحي روي رودخانه زامبزي که چند ده متر پايينتر با سقوط از ارتفاع صدمتري آبشار ويكتوريا را ميسازد و به خميازه اسبهاي آبي نگاه ميکردم. يکي، دو ساعت قبلش، با طنابي آويزان به پاها، از ارتفاع 111متري پريده بودم و بعد هم از ميان صخرههاي سبز، زيپلاين کرده بودم. صداي آهنگ بيکلام ملايمي ميآمد و قايق، بيهيچ حرکت تندي روي آب شناور بود. ابرهاي چاق در پسزمينه آبي پررنگ، در نزديکترين فاصله ممکن به درياچه بودند و من بعد از تجربه هجوم لشكر آدرنالين، در حال بازگشت به سطح آرامش بودم. در همين آنِ جادويي، يادم آمد که دو هفته ديگر بايد برميگشتم و امتحان بهينهسازي خطي ميدادم. ياد کلاسهاي دانشگاه افتادم و مهتابيهايي که شبيه کندوي عسل به سقف وصل بودند. ياد صندليهاي آبي ناراحت و استادهاي خسته و کلاسهاي بيپايان و زندگي خاکستري روزمره. ياد تاکسيهايي که اول صبح اخمهايشان را با ديدن 10هزارتوماني در دستت در هم گره ميزنند. ياد همه آدمهاي معمولي. چخوف ميگويد فقط يک انسان کوتهفکر و کينهجو ميتواند به اين دليل که آدمهاي معمولي قهرمان نيستند کينه آنها را به دل بگيرد. نه؛ کينهجو يا کوتهفکر نبودم. اين را خوب ميدانستم. اما همان آن، وسط آرامترين درياچه جهان، کينه خودم؛ کينه همه زندگيها و آدمهاي معمولي را به دل گرفتم. انگار که براي دورزدن خوشبختي، خودم را با فکرهاي بيهوده و فرسودهکننده مشغول نگه داشتم. انگار نه انگار که «حاصل عمر آن دم است، باقي ايام رفت». گاهي اين آگاهي بيترديد از آينده، به رغم اين ميل و حس بياساس اما نيرومند که شايد اين لحظه تا ابد کش بيايد، ما را به گريه مياندازد. گاه انسان در اوج اميدواري، ميخواهد که اميدوار نباشد، از آن لحظه عميق آرامش، خودش را جدا ميكند. انگار که فکر ميکردم رسيدن به عمق لذت و خوشبختي، براي آينده است. براي روزهاي خيلي دور. به قول دوباتن، باور مطلق داريم به اينکه خوشبختي فقط در آيندهاي دور محقق خواهد شد؛ عدم قابليت زندگي در زمان حال، در ترس از ترک موقعيت امن انتظار يا خاطره نهفته است. ترس از اعتراف به اينکه اين، تنها زندگياي است که بايد زندگي کنيم. ترس از اينکه روي سر هر خوشبختي بادآوردهاي، هميشه چنگالهاي تيز بيرونآمده از تاريکي وجود دارد. در همين فکرها بودم که مردهايي با پوست تيره و پيراهنهاي زرد براقي که بدجور بهشان نميآمد از طبقه بالا آمدند و وسط قايق ايستادند. کسي که به نظر رئيسشان ميآمد، با شکم گرد و قلمبهاي که دکمههاي پيراهنش را تهديد ميکرد، شروع کرد به صحبت. از اين گفت که يک گروه موسيقي اهل زيمبابوه هستند و سالهاست که با هم ميخوانند. بعد قبل از اينکه شروع به خواندن کند، قصهاي برايمان تعريف کرد که راست و دروغش بماند پاي خودش. گفت سالها پيش، چند آمريکايي براي تفريح آمده بودند آبشار ويکتوريا. گفت که در قايقي درست شبيه همين، آوازي برايشان خوانده بود. يکي، دو سال بعد همان آهنگ بدون اجازه آنها در کارتون شيرشاه استفاده شد. مرد با لبخندي بزرگوارانه و تواضعي ساختگي گفت که آنها را بخشيده است. با خنده گفت بخششاش براي اين است که آن آمريکاييها زبانشان را به درستي بلد نبودند و قسمتي از شعر را اشتباه خواندهاند. جايي از کارتون به جاي جمله آفريقايي «تو پادشاهي!» که در شعر اصلي آمده است، آواي بيمعنايي را گفتهاند. گفت به جاي «ايمبووه» به اشتباه خواندهاند «آويمباوه». دلم برايش سوخت. چه راست ميگفت چه دروغ، آدم قابل ترحمي بود. اگر راست ميگفت، دلم براي اين ميسوخت که در مواجهه با بيرحمي واقعيت و ضرورت کنارآمدن يا تلاش براي تغيير آن، ضعيف بود. اگر دروغ ميگفت باز دلم ميسوخت و ياد دکتر ندوشن ميافتادم که جايي در باب نياز مبرم انسان به کسب شخصيت قابل اعتنا در جامعه و ناايمنبودن دائمياش گفته بود. دلم برايش سوخت و اين دلسوزي کمي سرم را گرم کرد. سرم را گرم کرد تا از روبهروشدن با آنهدونيا در امان باشم. نه که نميخواستم خوشحال نباشم؛ چراکه مخالف خوشحالي، بياحساسي است. ازدستدادن انگيزه و شور براي حرکت است. فقط انگار که ميخواستم در امان باشم. ميخواستم برگردم به حباب امنم، به اتاق بنفشم در تهران و کارهاي معمولي بکنم و به خاطرههايم فکر کنم. اما متأسفانه يا خوشبختانه، هيچوقت چنين اتفاقي نميافتد. من باز هم به يقين چنين لحظهاي را در زندگيام تجربه خواهم کرد. باز هم درد آنهدونيا را خواهم چشيد. چراکه به قول پاسکال تنها بدبختي بشر، ناشي از عدم قابليت تنهاماندن در اتاقش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.