فراتر از مرزهای سیاسی
دکتر حميد حشمدار-مدير مرکز گفتمان صلح براي همه
در طول تاريخ بشر و آنچه ميتوان به عنوان تاريخ به آن اعتماد نسبي کرد، همواره اهل دين، انديشمندان، معلمان، فعالان مدني و اجتماعي و... به موضوع اقليتها توجه کردهاند و يقينا در تاريخ نانوشته آينده نيز مورد دقت خواهد بود. اقليت، خود در گونههاي متفاوتي رخ مينماياند، اما فشارهاي مشترکي را تحمل ميکند. کمبودن در محدودهاي مشخص به نسبت بيشبودنِ آن ديگري، چه در زبان باشد و چه در دين، مذهب، فرهنگ يا نژاد و قوميت، مراتبي را سازمان ميدهد که در اينجا با وامگرفتن و تصرفي بر واژه برآمده از نظريه «بهينگي» آن را توصيف ميکنيم. منطق حاکم بر بهينگي که نظريهاي در ساحت زبان شناختي است، بر اين فرض استوار است که محدوديتها را نميتوان بهصورت صفر و يک تفسير کرد، بلکه محدوديتها براساس رابطهشان با يکديگر رتبهبندي ميشوند. در تعريف «بهينگي» نگارنده، منطق اصلي و فرض استوار، محدوديتها را صفر و يک نميداند و جايگاه محدوديتها (اقليتي- اکثريتي) را در عرصه اجتماعي در رابطه با يکديگر تبيين ميکند. اما اين جايگاه براساس عدالت اعم از اقتصادي، سياسي، فرهنگي، اجتماعي و... باید محقق شود. اقليت، چنان نسبي است که با تغيير اندک زماني و مکاني ميتواند اکثريت محسوب شود و اکثريت نيز چنين است. حال بهسراغ يک عرصه اقليتي ميرويم؛ زبان! آنچه تاکنون نيز درباره آن چند سطري گفتهايم. زبانهاي بومي يا اقليتي و به تعبيري ديگر محلي يا قومي، ابزارهايي به ژرفاي فرهنگ هستند. اگر بخواهيم تصوير واضحتري از اين موضوع داشته باشيم بايد به چند نکته توجه کنیم. قريب به هفت هزار زبان در دنيا وجود دارد، اما محققان تخمين ميزنند که فقط 23 زبان ازسوی نيمي از جمعيت جهان استفاده ميشود. تخمين زده ميشود 370 ميليون نفر از مردم بومي دنيا، از حدود چهارهزار زبان مختلف استفاده ميکنند. حدود 600 زبان بومي در قرن گذشته از بين رفته و اين نرخ نابودي درحالحاضر يک زبان در هر دو هفته است. پس ما با يک بحران خزنده و آرام از برون و تخريبگر از درون مواجهیم. اما راهکار چيست؟ آنچه به ذهن نگارنده ميرسد، تقويت و آموزش زبانهاي بومي يا قومي از طريق آموزش زبانهاي اقليتي است و نه آموزش به زبان بومي يا محلي، ديگر اينکه ايجاد و توسعه رسانههاي محلي يا قومي و بيش از آن. در کشور ايران که از ديرباز زيستگاه گروههاي قومي و ملي و زبانهاي مختلف بوده است، سه دليل محوري براي حفظ زبان رسمي وجود دارد که آموزش به زبان بومي را نفي ميکند؛ نخست اينکه زبان مشترک بين تمامي اقوام ايراني براي برقراري ارتباط مکتوب يا شفاهي، فارسي است. دیگر آنکه زبان فارسي، زبان تمدني- فرهنگي با ژرفايي به درازاي تاريخ و دژي مستحکم بر پايه آثار فردوسي، حافظ، مولانا، سعدي، سنايي، خيام، عطار، رودکي، نظامي، فرخي، ملکالشعرا، شهريار، نيما، شاملو و... است و همچنين است که اگر زبان رسمي سياست و حاکميت را قوميتها و دارندگان زبانهاي ديگر ايران نياموزند! چگونه در قدرت و فضاي حاکميتي مشارکت کنند؟ اما سوي ديگر واقعيت ايران نيز به ما گوشزد ميکند که بخش مهمي از عظمت، جذابيت و توان فرهنگي بالاي ايران و تمدن ايراني ناشي از رنگارنگي متنوع و گستردهاي است که در درون خود داشته و تا امروز حفظ کرده است، بخشي از اين رنگارنگي و توان به زبانهاي مختلف رايج در پهناي ايران فرهنگي که بسيار فراتر از مرزهاي سياسي امروز ايران است، بازميگردد.بنابراین، امروز اين وظيفه بديهي چه سازمان دولت، چه دانشگاهيان و نخبگان و چه فعالان مدني و مردم است که در کنار صيانت از زبان فارسي به عنوان زبان ملي و پيونددهنده همه ايرانيان به يکديگر، بهجد و با کوشش بسيار همت لازم را براي حفظ و حفاظت همه زبانهاي موجود به خرج دهند. نه اينکه با نگاهي يکبعدي و تنگنظرانه قضاوت کنند. عدالت زباني در رابطه زبانها همان است که در بهينگي نگارنده بدان اشاره شد. جايگاه زبانهاي موجود را در حدود و ثغور فرهنگي آن بايد حمايت کرد و توسعه داد.حال باوجود اعلاميه حقوق بوميان سازمان ملل (2007)، اعلاميه جهاني حقوق بشر (1948)، معاهده 107 و 1690 سازمان بينالمللي کار (1957و 1989)، معاهده بينالمللي حقوق سياسي و مدني (1966) و معاهده مبارزه با همه انواع تبعيضها عليه زنان (1979) و تأکيد سازمان ملل متحد و يونسکو و همچنين نامگذاري سال 2019 به عنوان سال زبانهاي بومي، ارادهاي جدي در سازمانهاي بينالمللي براي حفظ زبانها ديده نميشود. زيرا نخستين سؤال اين است که چرا در سازمان ملل با زبانهاي محدودي تکلم و مکاتبه ميشود. درحاليکه نميتوان از ديگر کشورها توقع هزينهکردن داشت و فعاليتِ در حفظ زبانها، ولي سازمان متولي را استثنا کرد.نگارنده بيشک معتقد است که حفظ و احياي حيات زبانهاي موجود و حتي زندهکردن زبانهاي ازيادرفته، کمک شاياني به صيانت از تنوع فرهنگي کرده و جهان را زيباتر ميکند. اما وقتي خوب بنگريم، بازي اقليتي و اکثريتي، معناي ديگر نيز دارد. زبان فارسي در مقابل انگليسي، زبان مالايي در مقابل انگليسي، زبان ژاپني در مقابل انگليسي، زبان هندي در مقابل انگليسي و... زبانهايي که در جايي اکثريت هستند و در جايي ديگر اقليت. اين مطلب در ابعاد بينالمللي صورتبندي واضحي دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.