ايگلتون و پرسشهاي ادبيات
تري ايگلتون سالها پيش در «پيشدرآمدي بر نظريه ادبي» درباره ماهيت ادبيات يا به عبارتي تعريف ادبيات موضع ذاتستيزانه تندي گرفته بود و گفته بود كه ادبيات چيزي به نام ذات يا جوهر ندارد و به اين اعتبار نوشتههايي كه با عنوان متون ادبي شناخته ميشوند، هيچ صفت يا حتي صفات مشتركي ندارند. ايگلتون سالها بعد و در كتاب «رويداد ادبيات» اگرچه هنوز موضع قبلياش را قابل دفاع ميداند؛ اما با فاصلهگرفتن از موضع ويتگنشتايني خود داير بر تعريفناپذيربودن ادبيات، آن را رويدادي تعريفپذير ميداند و به چند مؤلفه اصلياش اشاره ميكند: «خيالي بودن»، «خيالانگيز بودن»، «زبانمحور بودن»، «اخلاقي بودن» و «پراگماتيك بودن». «رويداد ادبيات» كتابي است در پنج فصل با اين عناوين: «واقعگرايان و نامگرايان»، «ادبيات چيست1»، «ادبيات چيست2»، «ماهيت ادبيات داستاني» و «راهبردها». نقطه آغاز بحث ايگلتون در اين كتاب با طرح اين پرسش پيش ميآيد كه آيا اشيا واجد ماهيات كلياند؟، موضوعي كاملا مرتبط با اين پرسش كه آيا اساسا ميتوان از ادبيات سخن گفت؟ ايگلتون در ادامه به نحوه كلي كاربرد كنوني ادبيات ميپردازد و وجوهي از آن را كه به اعتقاد او براي معناي ادبيات محوريت دارد، مطالعه ميکند. در پايان نيز به موضوع نظريه ادبي ميپردازد و اين پرسش را مطرح ميكند كه آيا ميتوان نشان داد كه اَشكال گوناگون ادبيات وجوه حياتي مشترك دارند؟ «رويداد ادبيات»، آنطور كه خود ايگلتون نوشته است، «شرح معقول و موجهي است از معناي واقعي ادبيات (دستكم تا اين لحظه) كه درعينحال نخستينبار توجه همگان را به وجوه مشترك عموم نظريههاي ادبي جلب ميكند». ايگلتون در «رويداد ادبيات»، به معرفي دو ديدگاه نامگرايان و واقعگرايان ميپردازد و سپس نظريهاي درباره ادبيات طرح ميكند. براساس اين نظريه، ادبيات رخداد يا اتفاقي است كه وقوعش، «گسستي به ظاهر ايستا و كلي» پديد ميآورد. اگر انقلاب را مهمترين رويداد اجتماعي بدانيم كه وضعيت موجود جامعه و نظم مستقر در آن را دگرگون ميكند و نظمي تازه خلق ميكند، آنگاه ادبيات را هم ميتوان بازتابي از تلاش انسان براي تحقق شرايطي انسانيتر دانست. ايگلتون در جايي از فصل پنجم كتاب درباره هنر و انسانيت نوشته: «هنر و انسانيت را ميتوان از يك سنخ دانست، از اين نظر كه نقش يا عملكردشان بيرون از خودشان نيست؛ بلكه در فعاليتي است كه به قابليتها و توانمنديهايشان فعليت ميبخشد؛ در نتيجه، هنر به شيوه ديگري، آنهم از طريق شكل خود، ارزشهاي اخلاقي را متمثل ميسازد؛ اما نه با هر جور احساسات رقيقي كه هرازگاه ممكن است سروكلهشان پيدا شود. هنر، مثل تن انسان، كنشي است استراتژيك و مقصود اين است كه از راه ساماندادن و نظمبخشيدن به خود به اهدافي دست مييابد؛ اما همانطور كه پيشتر ديديم، مصالحي كه هنر به كار ميگيرد، مصالح دروني آناند؛ بنابراين چيزي كه در اينجا سؤالبرانگيز است، عقلانيت ابزاري به معناي كاملا مصطلح آن نيست؛ همچنان كه فعاليتهاي خودسامان جسم انسان هم كه خود قابليتهايش را فعليت ميبخشد، موضوع بحث نيست». ايگلتون در «رويداد ادبيات»، نظريه ادبي را هم تلويحا سزاوار سرزنش ميداند و به جز فصل پاياني كتاب، عمدتا بحثهاي خود را مبتني بر فلسفه ادبيات پيش ميبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.