|

دن‌‌كيشوت و سفرنامه توماس مان

نسيم آصف: توماس مان در آغاز سال 1934 به دعوت ناشر آمريكاييِ كتاب‌هايش براي سلسله‌سخنراني‌هايي به آمريكا دعوت شده بود كه با امكانات آن زمان، تنها وسيله عبور از اقيانوس اطلس، كشتي اقيانوس‌پيما بود. سفري كه تقريبا 10 روزي طول مي‌كشيد و توماس مان در روزهاي اين سفر طولاني خود را با خواندن «دن‌كيشوت» سرگرم مي‌كرد. اين اولين‌بار بود كه توماس مان به آمريكا مي‌رفت و در اين سفر دريايي، او علاوه‌بر خواندن «دن‌كيشوت» يادداشت‌هايي هم درباره اين كتاب مي‌نوشت. همچنين او مشاهدات خود را نيز روي كاغذ مي‌آورد و به‌اين‌ترتيب يادداشت‌هاي او بدل به كتابي شدند كه از يك‌سو سفرنامه‌اي است به آمريكا و از سوي ديگر نقد و بررسي يكي از مهم‌ترين رمان‌هاي جهاني. اين كتاب «سفر دريايي با دن‌كيشوت» نام دارد و به تازگي با ترجمه محمود حدادي در نشر نو منتشر شده است. يادداشت‌هاي توماس مان به تاريخ نوزدهم ماه مه 1934 آغاز مي‌شود. تاريخ نگارش اين كتاب مهم است چراكه مي‌توان آن را «جزو اولين اسناد ادبيات آلماني در دوران هجرت» دانست. سالي پيش از اين، هيتلر مجلس نمايندگان آلمان را به آتش كشيده بود و پايه‌هاي ديكتاتوري خود را بنا كرده بود. آلمان و اروپا در آستانه دوراني بحراني بودند و كمي بعد بزرگ‌ترين موج مهاجرت روشنفكران، دانشمندان، هنرمندان و پزشكان شكل گرفت. آنهايي كه دير جنبيدند سرنوشتي جز مرگ نداشتند. در اين ميان توماس مان نياز به سفري عاجل نداشت چراكه در آن روزها او در سفري دانشگاهي در سوئيس به‌سر مي‌برد و وقتي پايه‌هاي قدرت هيتلر در آلمان شكل گرفت آشنايانش هشدارش دادند كه ديگر به آلمان بازنگردد. توماس مان در اين زمان جلد اول اثر عظيمش، «يوسف و برادرانش»، را منتشر كرده بود و كتاب به انگليسي هم ترجمه شده بود. به اين مناسبت ناشر آمريكايي‌اش از او دعوت كرد براي سلسله‌سخنراني‌هايي به آمريكا برود. توماس مان اين دعوت را مي‌پذيرد و به‌اين‌ترتيب همراه با همسرش قصد سفر مي‌كنند و از مقصد پاريس به بولوني مي‌روند و از آنجا، در هجدهم ماه مه به كشتي اطلس‌نورد فولندام سوار مي‌شوند و در صبح روز بيست‌ونهم به نيويورك مي‌رسند. در سفرنامه توماس مان، كمتر به مسائل شخصي اشاره‌ شده است. همچنين از آنجايي كه هنوز چهار سالي تا افروخته‌شدن آتش جنگ دوم جهاني مانده است از موضوعات روز كمتر نشاني در اين كتاب ديده مي‌شود. بااين‌حال در لحن حزن‌آلود توماس مان و نيز اشارات غيرمستقيم او مي‌توان نشانه‌هاي زودرس بحران جهاني را ديد. توماس مان در جايي از يادداشت‌هايش با نگاه تيزبينش ماجرايي را تعريف مي‌كند كه هم نشاني از خانه‌به‌دوشي او دارد و هم تصويري است از وضعيت عام روشنفكران و نويسندگان در آن دوران. در يكي از روزهاي سفر، يكي از كاركنان كشتي درباره قايق‌هاي نجات توضيح مي‌دهد و مي‌گويد اگر آن روي دريا بالا بيايد و طوفاني شود چگونه بايد از اين قايق‌ها استفاده كرد. كارمند كشتي به توماس مان مي‌گويد: «آن‌وقت، بله، آن‌وقت من شما را مي‌برم خانه». شنيدن كلمه «خانه» براي توماس مان بي‌نهايت عجيب است؛ هم ازآن‌رو كه آنها چندروزي روي آب‌هاي اقيانوس در سفرند و هم به اين خاطر كه توماس مان دقيقا نمي‌داند به كجا مي‌تواند خانه بگويد: «خانه! چه جمله غريبي. طنيني دارد، چنان‌كه بينگاري كافي است ما بر سر امواج آدرسمان را به او بدهيم و بعد او هم با قايق نجاتش ما را تا پاي در مي‌رساند خانه! آيا ديگر هيچ معنايي هم دارد اين واژه؟ آيا منظور از خانه كوسناخت در حاشيه زوريخ است، دهكده‌اي كه من يك‌سالي مي‌شود در آن ساكن‌ام، و بيشتر از آنكه خانه‌ام باشد، ميهمان آن‌ام، و در نتيجه نمي‌توانم آن را به چشم نشاني اين قايق نجات ببينم؟ يا منظور گذشته دورتر است، خانه من در كنار باغ هرتسوك در مونيخ، در پاي رودخانه ايزار، خانه‌اي كه مي‌خواستم عمرم را در آن به سر كنم و بعد معلوم شد آن هم سرپناهي موقتي است و منزلگاهي چندصباحي؟ خانه؛ براي رسيدن به آن، يقين كه بايد به گذشته‌اي باز دورتر رفت، به سرزمين كودكي و خانه پدري در لويك كه درحال‌حاضر سر جايش است و با اين حال عميق در گذشته فرو رفته است. هان، اي ناجي و راهبر عجيب قايق نجات ما، با آن عينك و نشان طلايي كه روي سرآستينت داري! خانه‌اي كه سراغ مي‌دهي، معلوم نيست كجاست». توماس مان در اين بخش از سفرنامه‌اش به ظرافت به مسئله مهاجرت خود اشاره مي‌كند و جز اين، به موضوعات ديگري مثل يهودي‌هاي فراريِ همسفر، زبان خشونت‌بار صاحب‌منصبان نوين برلين و... نيز مي‌پردازد. او همچنين نقدهاي خواندني و دقيقي هم به جهان مدرن وارد مي‌كند و همه اينها در كنار يادداشت‌هاي او درباره «دن‌‌كيشوت»، اين اثر او را به روايتي خواندني و بااهميت بدل مي‌كند. حدادي دو پيوست هم به ضميمه كتاب توماس مان ترجمه كرده است. در آغاز متني از هاينريش هاينه آمده كه قرني پيش از توماس مان به بررسي «دن‌‌كيشوت» پرداخته بود و در پايان كتاب نيز مقاله‌اي در شرح مناسبات تاريخي و سياسي‌اي كه بر اجتماع روزگار سروانتس سايه مي‌انداخت ترجمه شده است. يكي ديگر از بخش‌هاي درخشان كتاب توماس مان جايي است كه او درباره روزنامه‌اي كه در كشتي به مسافران مي‌دهند نوشته است. در روزگاري كه خبري از وسايل ارتباط جمعي نيست، توماس مان با نگاهي تيزبين مي‌پرسد: «آخر چه كسي مي‌داند همين كه رو برگرداندي، اروپا چه بلايي سر خودش مي‌آورد؟». توماس مان روزنامه كشتي را مزخرف مي‌داند چراكه در دوره‌اي كه اروپا در آستانه بحراني جهان‌گير است، در اين روزنامه خبرهايي بي‌اهميت به چاپ مي‌رسند نظير ببري بيمار كه در شهري غربي به شيوه‌اي عجيب درمان شده است. توماس مان درباره انتشار اين خبر در روزنامه كشتي مي‌نويسد: «...آيا نوعي سوء‌استفاده در اين خبر در كار نيست؟ يك معجزه فني، در آن اندازه كه دستگاه دورنگاري هست، آيا بايد در خدمت رسانه‌اي كردن چنين خبري در خشكي و دريا باشد؟ امان از بشريت! پيشرفت معنوي- اخلاقي آن با پيشرفت فني‌اش هيچ همپايي نكرده است و با فاصله‌اي دراز از پس آن لنگ مي‌زند. اين واپس‌ماندگي بار ديگر در اين خبر بروز مي‌كند و مايه ترديد مي‌شود كه آيا هيچ ممكن است بشر آينده‌اي سعادت‌آميزتر از گذشته داشته باشد؟ همين فاصله ميان پختگي فني با ديگر خامي‌هايش است كه انگيزه اين كنجكاوي بدبينانه در به‌دست‌گرفتن هر آن رقم روزنامه مي‌شود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.