|

ديروزها

شرق: «شكلك» عنوان نمايشنامه‌اي است از نغمه ثميني كه در سال 1382 نوشته شد و پس از بارها بازنويسي به شكل نهايي‌اش رسيد و به تازگي ويراست تازه اين كتاب در نشر ني منتشر شده است. «شكلك» روايت درهم‌تنيده زوج‌هايي است كه در خانه‌اي قديمي كنار يكديگر قرار گرفته‌اند. يكي از اين زوج‌ها، نرگس و شريف، به خاطر مشكلات مالي مجبور مي‌شوند خانه‌اي قديمي و به تعبيري متروكه را براي زندگي‌شان انتخاب كنند. نرگس و شريف به محض آن‌كه به خانه وارد مي‌شوند با زوجي ديگر، عاليه و حسن، روبرو مي‌شوند؛ زوجي كه از ديروز به امروز پرتاب شده‌اند. به اين ترتيب، «شكلك» به خط سير اتفاق‌هايي بدل مي‌شود كه در تاريخ معاصر ايران رخ داده و به اين اعتبار، سبب پيوندخوردن مسائل و دغدغه‌هاي مشترك گذشته و اكنون مي‌شود. نمايشنامه با لحظه ورود نرگس و شريف به خانه متروكه آغاز مي‌شود. خانه‌اي كه پنجاه سال است خالي مانده و آن‌طور كه آدم‌هاي كوچه مي‌گويند صاحب خانه سال‌ها پيش در همين‌جا سربه‌نيست شده است. نرگس و شريف وارد خانه مي‌شوند و بعد وقتي نرگس در خانه تنها است، عاليه و حسن از گذشته به اكنون احضار مي‌شوند. حسن از نوچه‌هاي شعبان بي‌مخ بوده و حالا كه زمان‌ها در نمايشنامه به‌هم ريخته، او نرگس را با زني ديگر كه معشوقه‌اش بوده اشتباه مي‌گيرد. مواجهه اين دو زوج در خانه‌اي متروكه باعث مي‌شود تا مسائل امروزي جامعه با مسائل گذشته پيوند بخورد. ديالوگ‌هاي اين دو زوج با دو زبان متفاوت نوشته شده و هرچه نمايش پيش مي‌رود چهره دروني آدم‌ها عيان‌تر مي‌شود. براي مثال عاليه در يكي از ديالوگ‌هايش مي‌گويد: «حال كردي؟... حسن صدتا از اين چشمه‌ها بلده. اوستاست. صدالبته اگه مجلستون عروسي و ختنه‌سورون و حنابندون بود، تومني صنار توفير مي‌كرد... خاصه اگه ختنه‌سورون باشه، آخ استاد! همچي مجلس مي‌گردونه كه اسماعيل بزاز هم بايد جلوش لنگ بندازه. دم گاراژ بودم و يارم سوار شد. بميرم! چه يقه‌اي جر دادي واسه ننه‌ت. ننه ما يه تخته‌ش كم بود، ولي اون‌ها كه عاقلش رو دارن مي‌گن بي‌مادري بد درديه... حسن يه روضه‌اي بخونه، دل سنگ كباب بشه. فقط نسيه‌خوري نداريم... نمي‌شه امشب واسش ختم بگيرين، سر سالش مايه‌تيله اِخ كنين. گفته باشم!... حالا هم نشوني بده مي‌فرستم سراغتون به سلامت قربون». در پشت جلد كتاب چندسطري از ثميني درباره اين نمايشنامه آمده: «اعتراف مي‌كنم هنوز آن خانه ويران در ذهنم زنده است و هنوز حسن و عاليه در حوضش خفته‌اند و هرازگاهي بيدار مي‌شوند، معركه مي‌گيرند، خسته مي‌شوند و باز مي‌خوابند؛ در حوض مي‌خوابند: خواب دبش كلفت‌كش. هنوز خانه ويران سرپناهِ نرگس و شريف است و آن دو چاره‌اي ندارند جز آشتي با گذشته؛ آشتي با تاريخ». «اقامت اجباری» نمایشنامه‌ای است از امیرحسین مصلی که در نشر افراز منتشر شده است. وقایع این نمایشنامه، چنان‌که در توضیح آغاز آن آمده، در «ناکجاآبادی بی‌زمان» اتفاق می‌افتد. داستان نمایشنامه از این قرار است که در دهکده‌ای خیالی مدتی است که زمین‌های کشاورزی از اربابان گرفته شده و شورایی روی کار آمده است. در این میان کشمکشی برقرار است میان شورا و معلمی که از دستور شورا مبنی بر کشتن گنجشک‌ها سرپیچی کرده است. شورا معتقد است که کشتن گنجشک‌ها باعث ازدیاد محصولات کشاورزی می‌شود و برای همین برای مدرسه بخشنامه فرستاده که دانش‌آموزان در کشتن گنجشک‌ها همکاری کنند. معلم اما مخالف کشتن گنجشک‌هاست و به همین دلیل سر کلاس علیه این بخشنامه حرف زده است. او در جایی از صحنه پنجم نمایشنامه خطاب به سرنگهبان می‌گوید که دغدغه‌اش حفظ زیست‌بوم دهکده است و به بچه‌ها هشدار داده است که با کشتن گنجشک‌ها زیست‌بوم دهکده نابود می‌شود. سرنگهبان اما معتقد است وقتی نان سر سفره مردم نیست دغدغه زیست‌بوم معنا ندارد. او می‌گوید: «زیست‌بوم یعنی چی... وقتی سفره‌ی مردم خالیه!». معلم در همین صحنه می‌گوید: «اگه گنجشک‌ها نابود بشن... اون‌وقت مور و ملخه که از سر و کول این دهکده بالا می‌ره؟ ریشه‌ی زمین‌های کشاورزی رو خشک می‌کنن...». سرنگهبان در اوایل همین صحنه تأکید کرده است که معلم به این خاطر زندانی است که از منافع مردم در برابر دزدها و قاتل‌ها حفاظت شود و همچنین به خود معلم کمک شود که از راه خطا بازگردد. وقتی معلم می‌پرسد: «من دزدم یا قاتل؟!» سرنگهبان پاسخ می‌دهد: «خیلی بدتر... توی شورا یه سری‌ها فکر می‌کنن تو از بیرون خط گرفتی... یعنی گروه‌هایی بیرون از این دهکده بهت خط دادن تا بلوا درست کنی... اما من که تو رو می‌شناسم... می‌دونم آدم این حرف‌ها نیستی... ما می‌خوایم بهت کمک کنیم... بفهم...» معلم اما رُک و صریح است و حاضر هم نیست کوتاه بیاید، چون از عمق فاجعه‌ای که با کشتن گنجشک‌ها رخ خواهد داد باخبر است و سرانجام هم گذر زمان نشان می‌دهد که حق با او بوده، اگرچه فاجعه دیگر رخ داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.