|

فرمانروایی خودکامه

ماریو بارگاس یوسا . برگردانِ منوچهر یزدانی

آیا می‌دانید که میلیون‌ها آفریقایی حاضرند خطر غرق‌شدن در دریای مدیترانه را به جان بخرند و به هر قیمتی که شده به اروپا وارد شوند؟ چرا؟ برای بدبختی‌هایی که گریبانشان را گرفته، برای آنکه هنوز در آفریقا ستمگران فراوانی وجود دارند؛ کسانی مانند رابرت موگابه، فرمانروای خودکامه‌ای که سی‌‌و‌هفت سال رب‌النوع و صاحب زيمبابوه بود و به‌‌تازگی در بیمارستان گلن ایگِلس Gleneagles سنگاپور در گذشت. نودوپنج سال داشت و دوستدار کریکت، خرچنگ دریایی و شامپاین فرانسه بود. معمولا برای هر میهمانی زادروزش دویست‌و‌پنجاه هزار دلار هزینه می‌شد. می‌گویند برای بیوه خود گریِس (که چند دهه جوان‌تر از اوست و به علت علاقه به لباس و کیف، طرفدار مارک معروف گوچی است) چندین میلیون دلار ارثیه به‌جای گذاشته است. شاهکار بزرگ او نه اختلاس‌ها و نه زندانی‌کردن و شکنجه و کشتار میلیون‌ها زيمبابوه‌ای بود و نه آن تورم 79600 میلیون درصدی سالانه (تاجایی‌که به انتشار اسکناس‌های صد هزار میلیونی رسیدند) که سبب ازبین‌رفتن پول ملی شد؛ بلکه ازبین‌بردن کشاورزی کشوری بود که در دوران استعمار انگلیسی‌ها می‌گفتند با حاصلخیزی‌اش می‌تواند انبار غله‌ تمام آفریقا و شاید همه‌ جهان باشد. امروز آن ملت، مرفه‌‌ترین ملت قاره در نیم قرن پیش، از گرسنگی در حال موت است. یک‌سوم از جمعیت آن از بیم تعقیب و آزار و اذیت و کشتار موگابه، ناچار به گریختن از زيمبابوه شدند؛ اکنون بدبختی و بی‌کاری است که گلوی میلیون‌ها زيمبابوه‌ای بینوا را می‌فشارد و آنها را برای بقا وادار به فرار می‌کند. آفریقا تا همین قرن گذشته شاید مهد بهترین دولتمردان انسانی بود که جامعه بشری می‌شناخت (منظورم نلسون ماندلا است که کشورش به یمن او از بحرانی که همه‌ کشورهای آفریقایی را در بر گرفته، گریخته است) ولی مانند آمریکای لاتین پس از ناپدیدشدن نظام استعماری، به‌جای رسیدن به دموکراسی و توسعه‌ منابع فراوان خود، به جایگاه دیکتاتو‌رهای حریص و گرگ‌صفت جانی بدل شد- استثنائات آن از شمار انگشتان بیشتر نبودند ـ امری که به‌ تحلیل‌بردن توان اقتصادی و فقر شدید کشورهایشان انجامید و موجب مهاجرت بی‌پایان مردم شد. مهاجرتی که امروز برای تمام جهان مسئله‌ساز شده است. فاجعه‌ای که ظلم و خودکامگی موگابه برای زيمبابوه به‌ وجود آورده، نمونه‌ زنده از وضعیتی است که بسیاری از کشورهای آفریقایی پس از آزادی از قید استعمار غارتگر و نژادپرست دچار آن شده و به ورطه‌ دیکتاتوری دزدان خون‌خوار افتاده‌اند. رابرت موگابه، فرزند یک نجار و یک مسئله‌آموز مسیحی، مانند دیگر خودکامگان تاریخ آموزش خوبی دیده بود. به علت عضویت در جنبش ضد استعماری مجبور به مهاجرت شد. ابتدا در دانشگاه‌های آفریقای جنوبی و سپس در غنا، جایی که بعدها در آن تدریس می‌کرد، به تحصیل پرداخت. در آن زمان خود را از پیروان قوام نکرومه معرفی می‌کرد، ولی در دوران عملیات ضد استعماری علیه نظام نژادپرست یان اسمیت (در آن زمان زيمبابوه رودِزیا نامیده می‌شد) رهبری گروهی مائوئیست را بر عهده گرفت. ده سال را در زندان گذراند و هنگام خروج از آن به آدمی بی‌وجدان تبدیل شده بود: عضو و پیرو گروهی که همراهان سابق مبارزات ضد استعماری خود را ترک مي‌كرد (گاهی آنها را از بین می‌برد) و کسی مانند جاشوا نکومه بر ضد او برخاست. موگابه به طرز وحشتناکی او را سرکوب کرد؛ علاوه بر ارتفاعات کار را به استان‌های شوناس و اِندِبِلِس کشاند و عملا آنجا را نابود کرد. بین بیست تا سی هزار نفر از اهالی این استان‌ها در آن کشتار وحشتناک جان خود را از دست دادند. براساس توافق لانکاستر هاوس Lancaster House زيمبابوه به استقلال رسید و دولت موگابه متعهد شد حق مالکیت زمین‌های حدود پنج هزار کشاورز سفیدپوست زيمبابوه‌ای را به رسمیت بشناسد. اگرچه محصولات غارت‌شده‌ استعماری از نظر کیفیت نمونه بودند و کار و درآمد بزرگی برای کشور فراهم می‌کردند، موگابه در جریان «تغییرات برجسته کشاورزی» که در سال 2000 به انجام رساند، آنها را مصادره و آن شرکت‌های موفق را به همدستان و یارانش واگذار کرد. این آغاز سقوط نظام کشاورزی ملی بود. تا چند سال پیش از آن زيمبابوه در جرگه‌ کشورهای ثروتمند آفریقا قرار داشت و اکنون موگابه آن را به کشوری فقیر و افسرده تبدیل کرده است. بااین‌همه گذشته از مستبدبودن، هزینه‌های کلان خارج از قاعده و دیوانه‌‌وار خود را متوقف نمی‌کرد یا کاهش نمی‌داد؛ ساختن قصری بیست‌و‌پنج اتاقه در مرکز باغ بیست‌‌ودو هکتاری‌اش در هراره، همچنین تجهیزات و لوازم خانه‌‌ تجملاتی را به یک شرکت چینی سفارش داد و گفت که برایش مهم نیست او را با هیتلر مقایسه کنند و پذیرفت که هیتلر را می‌ستاید. فکر می‌کرد برای حصول اطمینان از پشتیبانی حزبش بهتر است دست رهبران آن را برای اختلاس تا حدی باز بگذارد. اختلافات او با حزبش زمانی آغاز شد که می‌خواست همسر جوانش گریِس را که تازه با او ازدواج کرده بود، جایگزین خود در دولت کند. این مسئله سبب رویارویی او با اِمرسون منانگاوا Emmerson Mnangagwa رئیس‌جمهور فعلی شد که دست راست او در تمام امور بود و با ارتش علیه موگابه توطئه کرد و او را البته بدون هیچ‌گونه پیگرد قانونی و یا پرسشی درباره‌ ثروت بی‌کرانش، وادار به کناره‌گیری کرد. به این ترتیب امیدی نیست که با مرگ آن حاکم مطلق تغییری در آن کشور بینوا پیش آید. همدستانش که مانند او دستانی به خون آلوده داشتند و هم‌زمان در حال ثروت‌اندوزی بودند و زيمبابوه را به فلاکت انداختند، کماکان در مسند قدرت‌اند و فرایند فقیرسازی کشور نیز همچنان ادامه دارد؛ میلیون‌ها آفریقایی در پی به‌دست‌آوردن آنچه کشورشان قادر به تأمین آن نیست، درصدد گریز به اروپا هستند. شاید مضحک‌ترین نکته، اعلام مرگ او از زبان اِمرسون منانگاوا، برکنارکننده‌ او از قدرت، باشد که با «تأسف فراوان» گفت که: «او نماد آزادی بود». او را پان‌آفریقایی‌ای خواند که: «زندگی خود را وقف رهایی مردم و رساندن آنان به قدرت کرده»؛ که: «خاطر او در تاریخ ملت ما و این قاره هرگز فراموش نخواهد شد». مدتی بعد نیز اعلام کرد که دولت او تصمیم گرفته است لقب «قهرمان ملی» به رابرت موگابه اعطا شود. تاریخ آفریقا در گذشته و حال مانند آمریکای لاتین همچنان غم‌بار است (و خواهد بود). هیچ‌گاه نخواهیم آموخت که دموکراسی تنها استقلال قوای سه‌گانه و گونه‌گونی سیاسی نیست، بلکه داشتن سیاست‌مداران صادقی است که به قوانین احترام بگذارند و از قدرت برای مال‌اندوزی و ازبین‌بردن رقبای خود استفاده نکنند. ماندلاهایی که داشتیم (چندین نفر بودند، اگرچه هیچ‌یک از آنها به اثرگذاری جهانی نرسیدند آن‌گونه که آفریقای جنوبی رسید) پرندگانی گذرا بودند و نتوانستند بنیان‌گذار مکتبی باشند. دردآورتر از وجود زباله‌های انسانی مانند رابرت موگابه، مردمی هستند که به آنها رأی می‌دهند و انتخابشان می‌کنند و مانند کاری که منانگاوا با موگابه کرد، به آنها لقب «قهرمان ملی» می‌دهند. به نظر می‌رسد نه آفریقایی‌ها و نه ما آمریکای لاتینی‌ها راه دیگری داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.