قندهاری که ندیدم
مجید موثقی
پنجسالو نیم پیش «انجمن خبرنگاران ساجنا» در شهر مزارشریف از من برای برگزاری کارگاه مستندسازی و تحلیل فیلم دعوت كرد. دعوت و هماهنگی را مشاور آلمانی این انجمن «توماس اشمیت» انجام داد! چله تابستان بود؛ اما برگزاری این کارگاه در افغانستان آنهم به زبان مادری در کنار همسایگانی که همیشه برای ما خانه ساختهاند؛ اما خود بیخانهاند، دشواری گرمای تموز شهر «مزارشریف» را برایم آسانتر کرد. شور و شوق این سفر برای دیدن مردمی که در سینمای ما خاطرات زیادی رقم زدهاند، برایم بسیار دلنشین بود. اسباب سفر را مهیا کردم؛ کتابها و فیلمهای آموزشی مربوطه را با خود برداشتم. برای پرواز مستقیم به مزارشریف یک اتوبوس شبانه تا مشهد گرفتم. اتوبوس بین راه برای شام توقف کرد و من به اشتباه وارد دستشویی مخصوص رانندگان شدم؛ اما وقتی بیرون آمدم، یکی از شاگردرانندهها چنان گستاخانه به جرم استفاده از دستشویی آنها به من حملهور شد و چنان ضربهای به من زد که از پرتگاهی با ارتفاع دو متر از پشت سقوط کردم. اگر شنهای نرم و ریزی که بارکشها در مسیر جادههای در حال تعمیر خالی میکنند، زیر پایم نبود، زندگی و رؤیای سفر به قندهار در آنجا به پایان میرسید. با لباس خاکی به سوی مدیریت رستوران رفتم و با چنان نعره خشمگینی این جمله را فریاد میزدم که «به جرم استفاده از دستشویی که تنها برای رانندگان است، به خودتان اجازه میدهید که آدم بکشید؟». جمعیتی که در سالن بزرگ رستوران در حال غذاخوردن بودند، نیمنگاهی به حال آشفته من کردند؛ اما دوباره مشغول ولدادن کره و سماقپاشیدن روی چلوکبابهایشان شدند. خیلی دلم میخواست که میماندم تا مسئله را قضائی کنم ولی چاره نداشتم و باید هرچه زودتر خود را به فرودگاه میرساندم. در طول پرواز به دوستان ایرانیام فکر میکردم که من را از سفر به افغانستان نهی میکردند و میگفتند: «نرو، خطرناک است»؛ اما ظاهرا سفر در داخل ایران با خطرات بیشتری همراه است. یکی از شرکتکنندگان کارگاه دنبالم آمد تا من را به استراحتگاه ببرد. صدای بچهها از کوچه و تَقتَق هفتتیرهای چوبی آنها، برای من مثل یک لالایی دلانگیز شده بود تا خواب خوشی در مرکز ولایت بلخ، زادگاه «جلالالدین محمد بلخی» داشته باشم. صبح زود ماشینی دنبالم آمد، ماه رمضان بود و پیش خود فکر کردم که درسدادن کمی دشوار است؛ اما حضور شرکتکنندگان و استقبال آنها برایم دلگرمکننده بود. مزارشریف همانطور که از نامش پیداست، یکی از مکانهایی است که گفته میشود «مقبره امام اول شیعیان» در آن قرار دارد؛ بههمیندلیل داخل و خارج این حرم همیشه شلوغ و پرازدحام است، وارد حیاط که میشوی، سفیدی کبوتران و آبی آسمانیِ چادرهایِ زنانِ افغان، دو رنگ غالبی بود که چشمها را به سوی خود جلب میکرد و من همیشه با دوربینی در حال ثبت وقایع و بازی نور و سایهها بودم. عصرها وقتی کلاس تمام میشد، با محمد، یکی از دانشجویانی که بزرگشده ایران بود و تسلط خوبی به زبان فارسی داشت، کمی شهر را میگشتیم. او از خاطرات تلخ و شیرین زندگیاش در ایران حرف میزد و گاه شِکوه از اوضاع بد تولید و برنامهسازی در تلویزیون افغانستان؛ شرکتکنندگان کارگاه از شهرهای دور و نزدیک خود را به مزارشریف رسانده بودند و از بین بیستواندی هنرجو، فقط دو زن در کلاس حضور داشتند که این دو در اکثر بحثهای کلاس ساکت و بیصدا بودند؛ ولی وقتی تمرینی به آنها میدادم، ساعی و كوشاتر از بقیه بودند؛ اما مُهر سکوت بر لبان آنها خودنمایی میکرد. کلاسها تمام شد و من همراه محمد و برادر او راهی کابل شدیم. محمد گفت که جاده خطر را معلوم نمیکند و بهتر است که لباس محلی بپوشیم؛ زیرا طالبان همهجا میتوانند باشند و توریستها لذیذترین طعمه برای سروصدا راهانداختن هستند؛ بههمینخاطر نمیتوانیم به قندهار برویم! قندهاری که بارها در طول تاریخ تخریب شد؛ یک بار به دست مغول و بار دیگر به دستور «تیمور لنگ» و امروز معلوم نیست به دست چه کسانی! فکر نمیکردم که در این سفر با رپرهای جوان افغان آشنا بشوم، مرتضی برادر محمد در حال پرکردن یک آلبوم جدید بود. در بین راه از محمد که یک دوربین حرفهای و جدید داشت، خواستم که روند ضبط این آلبوم و آشنایی با این گروه را در کابل با عنوان یک فیلم مستند فیلمبرداری کنیم. با آنها مصاحبه کردم و متوجه شدم تمام این رپرهای جوان که دل پردردی داشتند، بزرگشده ایران هستند، فشار زندگی سخت و وضعیت ناامن افغانستان قدرت بداههسرایی آنها را برای نشاندادن دردهای پنهانشان دوچندان کرده بود! سفر به افغانستان برایم شگفتانگیز و پر از خاطرات تلخ و شیرینی بود که در هیچ کجای دنیا تجربه نکرده بودم؛ تلخی آن در ناامنبودن آن کشور و به تحقق نرسیدن رؤیای سفرم به قندهار بود. یاد بیانیه نمایشنامهنویس بزرگ انگلیسی «هارولد پینتر» هنگام گرفتن جایزه نوبل افتادم: «ما را خاطرجمع کردند که توجیه اشغال عراق به خاطر وجود سلاحهای کشتار جمعی و حمله به افغانستان برای نابودی القاعده و جنایت آنها در یازدهم سپتامبر است! گفتند که حقیقت دارد؛ اما آیا حقیقت داشت؟ حقیقت این است که نقش ایالات متحده در درک جهان چیست و چه راهی برای عملکرد آن انتخاب میکند! ما تنها برای مردمان این مناطق شکنجه و دردهای طولانی آوردیم و ادعا میکنیم که برای آنها دموکراسی و آزادی آوردیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.