راههاي نوسازي
تحول جوامع سنتي كشاورزي به جوامع مدرن صنعتي از مهمترين دگرگونيهاي جوامع بشري در طول سه، چهار قرن اخير بوده است. برخي با سلامت نسبي از اين تحول گذشتهاند و برخي با درجات متفاوت در نيل به آن فروماندهاند. اثر کلاسیک برینگتن مور، «ریشههای اجتماعی دموکراسی و دیکتاتوری (نقش ارباب و دهقان در روند نوینسازی)» از جمله آثاری است که اين روند را در نقاط مختلف جهان توضيح ميدهد و از مهمترين كتابهاي تحليلي جامعهشناسي سياسي در چند دهه اخير است كه بهعنوان يكي از متون درسي اصلي در دانشگاههاي اروپا و آمريكا تدريس ميشود. این کتاب با دو ترجمه حسین بشیریه (1376، مركز نشر دانشگاهي) و یوسف نراقی (1382، انتشارات فرزان روز) به فارسی منتشر و اخيرا تجديدچاپ شده است. برینگتن مور، جامعهشناس مشهور آمریکایی، در این کتاب با بررسی تطبیقی شش کشور بزرگ نشان میدهد که انقلابهای بورژوایی (بریتانیا، فرانسه، آمریکا)، ارتجاعی/ فاشیستی (آلمان و ژاپن قبل از جنگ دوم)، و دهقانی/ کارگری (رژیمهای کمونیستی) چگونه شکل گرفتهاند و نقش وضعیت و طبقات اجتماعی در آنها چه بوده است. هدف نگارنده کتاب تبیین نقشهای سیاسی متعددی است که طبقات بالای زمیندار و جامعه دهقانی در گذار از جوامع مبتنیبر کشاورزی به جوامع صنعتی مدرن ایفا کردهاند. کتاب ریشههای اجتماعی دموکراسی و دیکتاتوری تحقیقی است جامع در تحلیل شرایط و رخدادهای تاریخی و چگونگی تأثیر آنها بر چگونگی مناسبات میان طبقات بالا و پایین. تحلیل مور تحلیلی جامعهشناختی و تطبیقی است و سعی کرده ضمن تحلیل مناسبات میان دربار (سلطنت)، اشراف، طبقه بورژوازی و طبقه دهقان به ترسیم سه مسیر عمده در حرکت به سمت نوگرایی بپردازد. در بخش اول تحت عنوان «ریشههای انقلابی دموکراسی سرمایهدارانه» نویسنده به کندوکاو در مسیرهایی میپردازد که طی یک انقلاب بورژوایی در سه کشور انگلستان، فرانسه و آمریکا این سه کشور شاهد دستیابی به یک دموکراسی پارلمانی بودند. در فصل اول، مور تاریخ و شرایط انگلستان را از قرن چهاردهم، انحطاط فئودالیسم و جایگزینی استبداد سلطنتی رهگیری میکند. آنچه در مورد انگلستان بیش از هر چیز نظر نویسنده را به خود جلب میکند، عوامل و رخدادهایی است مثل تجارت پشم، آغاز جنگ داخلی و آغاز جنبش حصارکشی در قرن شانزدهم که همگی زمینهساز ورود انگلستان به سرمایهداری و انقلاب شدند. فصل دوم به نوسازی و انقلاب در فرانسه اختصاص دارد با این تفاوت اساسی نسبت به انگلستان که در اینجا نجیبزادگان فرانسوی نه در استقلال نسبت به دربار که در وابستگی به آن و از طریق بهرهکشی از دهقانان در دوران سلطنت بوربونها و نیز وابستگی آنها نسبت به زمین، راه را برای نفوذ سرمایهداری در جامعه دهقانی هموار کردند. فصل سوم به بحث نوسازی در آمریکا اختصاص دارد؛ کشوری که نه شاهد دیوانسالاری از نوع شرقی بود و نه فئودالیسم اروپایی. نه خبری از اشراف و دربار بود و نه طبقه کارگر و دهقان چنانکه در اروپا شاهد آن بودیم. اما آمریکا دو قیام بزرگ مسلحانه به خود دید که بهشدت بر روند نوسازی در آن کشور تأثیر گذاشته است؛ یکی انقلاب آمریکا و دیگری جنگهای داخلی. بخش دوم کتاب تحت عنوان «سه مسیر نوسازی در آسیا» به تفصیل به روند نوسازی در سه کشور هند، چین و ژاپن میپردازد. در فصل چهارم مسیر انقلاب از پایین در چین و چگونگی منتهیشدن آن به کمونیسم بررسي میشود. نویسنده از خلال تبیین موارد پیشرو مسیر چینی گذار به نوگرایی را بررسی میکند. فصل پنجم به ترسیم انقلاب محافظهکارانه از بالا تحت لوای نوعی سرمایهداری ارتجاعی میپردازد که در نهایت منجر به بروز فاشیسم آسیایی در ژاپن شد. فصل ششم توصیف تلاش هند است برای رسیدن صلحآمیز به دوران نوین که چندان به موفقیت نمیانجامد. در فصل هفتم نویسنده به جمعبندی مطالب خود پرداخته و سرمایهداری دموکراتیک را ماحصل بروز و ظهور یک طبقه شهرنشین و بورژوازی نیرومند، تجاریشدن کشاورزی و تاجرپیشهشدن اشراف و زمینداران، جلوگیری از پیدایش دربار یکهتاز و اشراف زمیندار و نیز ممانعت از اتحاد اشراف و طبقه بورژوازی علیه دهقانان و کارگران میداند. فصل هشتم شرح و بسط کوتاهی است از نمونه حکومتهای مرتجع و واپسگرایانه در آلمان (بیسمارک و هیتلر)، ایتالیا (دوران زمامداری کاوور و موسیلینی)، ژاپن (امپراتوری میجی) و روسیه و انگلستان. در فصل نهم نویسنده در پی شناسایی علت بروز انقلابها و شورشهای دهقانی است. از نظر او از وضعیت اقتصادی گرفته تا مذهب و بههمریختن ساختار جامعه روستایی، دربار مستبد و نیز قطع ارتباط میان زمیندار و جامعه دهقانی سبب آغاز شورشهای دهقانی شد. کتاب با مؤخرهای به پایان میرسد که در آن مور درصدد روشنکردن ارتباط میان اندیشه و جنبشهای اجتماعی در تاریخ چند قرن گذشته در اقصی نقاط جهان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.