نا-سفرنامه ۳
ورودي خانۀ خانم سفيدپوست
نغمه ثميني. نويسنده
آيا هرگز بار اين گناه از شانههاي من برداشته خواهد شد؟
به خودم ميگويم -و اميدوارم اين واگويه با خود، اندکي از بار گناهم را سبکتر کند- که اين فرهنگ در ذاتش شکارگر است و از همان آغاز هم شکارگر بوده است. شکار در سادهترين و کهنالگوييترين مفهومش دو سازه اصلي و ساده دارد: شکارگر و طعمه. اولي پر از خواست و ميل، دومي سراسر انباشته از احساس ترس و در حال گريز. اولي با ميل پيروزي که ميتواند به ميل «جنونآميز» پيروزي بدل شود، دومي با ميل جانبهدربردن و پنهانشدن و فرار و دريغشدن. اولي ميخواهد آشکار باشد و آشکارتر شود، دومي ميخواهد پنهان شود و پنهانتر. به ياد ميآورم آن تصوير نمادين شکار و شکارچي را که شکارچي با آشکارگي مطلق پايش را روي تن شکاري گذاشته و به دوربين يا به چشم نقاش نگاه ميکند. شکارچي، بودنش را به رخ ميکشد و شکار چون نتوانسته فرز و بهموقع پنهان شود، نبودنش را! و به ياد ميآورم نشانههاي شکار و شکارچي را در حافظه ادبيام. موبي ديک و ناخدا اي هاب که ميلش به شکار نهنگ، به جنون ميانجامد. حالا هر چقدر هم که منتقدان نهنگ را ناخودآگاه ناخدا بنامند، باز اين تفسيري است از کهنالگوي شکار، برگرفته از يکي از کهنترين اشکال زيست. کهنالگويي تنيده در ابرروايتها و ابراسطورهها و ابرحماسهها؛ از عهد عتيق و هابيل چوپان که خود طعمه ميشود ازسوی برادرش و با طعمهشدنش، تاريخ را مرحلهاي به جلو ميراند تا مهر که شکارگري است درپي گاو که او را در غاري مييابد و گلويش را ميبرد و خون گاو را ميريزد و آيين قرباني را با شکار ميآميزد. به خودم ميگويم -و اميدوارم اين واگويه با خود کمي از بار گناهم را سبک کند- که ميل شکار در ماست. نميتوان انتظار داشت کهنالگويي اين همه غني و اين همه قديم محو شده و رفته باشد. در تمام ما يک شکارگر نفس ميکشد. شکارگري در انتظار طعمه. هر چه طعمه دورتر و نادردسترستر، ميل شکار جنونآميزتر و وحشيانهتر. من حتي ميخواهم از اين فراتر روم و روايتهاي متمدنتري مانند ابرروايتهاي مثلث عاشقانه را ادامه همان روايت شکار و شکارگري بدانم. رقيب ميل شکار را در ما زنده ميکند. به خودم ميگويم کار رقيب اصلا همين است: زندهکردن ميل خفته شکار. رقيب براي شکارگر هدفي تعريف ميکند و شکاري ميسازد. شايد زماني شکارگر شمايلي مردانه بود، اما امروز با اين درهمريختگي جنسيتي ديگر زن و مرد خيلي معنا ندارد يا دستکم معناي گذشته را ندارد. ميل خفته بيدارشده شکار زن و مرد نميشناسد و حتي ميتواند به داستانهاي جنايي عجيبي ختم شود. حالا من در احاطه فرهنگي هستم که در تمام ابعادش ميخواهد ميل شکار را زنده کند. آمريکا براي من مطلقا آن سرزمين ساده گلهگشاد و بدون معنايي نيست که بودريار در کتاب جذابش درباره آمريکا بيان ميکند. آمريکا براي من سرزمين توليد معني است؛ سرزمين زندهکردن ميلهاي خفته. سرزمين بيدارکردن غرايز؛ سرزميني بهلحاظ فرهنگي بهشدت گشادهدست و بهلحاظ جغرافيايي بهشدت گشاده که نظم نمادينش را از دل معناساختن براساس همين ميلهاي خفته شکل ميدهد و ميل شکار يکي از مهمترين اين ميلهاست و بروزش همهجا هست، در خانه خريدن، در خانه اجارهکردن، در کارگرفتن، در کارکردن و در خريد! فروشگاههايي در اين سرزمين هست که من مثل و مانندش را در جاي ديگري از دنيا نديدهام يا اگر ديدهام دقيقا تقليد باسمهاي فرهنگ خريد آمريکايي بوده است. فروشگاههايي که نظام يکساني دارند و براي طبقات اقتصادي متفاوت، طراحي شدهاند: «راس» متعلق به فرودستترهاست. وقتي از راس خريد ميکنی، معمولا کيسه مغازه ديگري را با خودت ميبري و خريدت را به جاي کيسه راس در آن ميريزي که طبقه ماليات لو نرود. «مارشالز» و «تيجيمکس» شيکتر و گرانترند و تو ميتواني بيدغدغه کيسه مارکدارشان را در خيابان بگيري دستت. «نورستروم رک» از همه باکلاستر است و نهتنها کيسهاش را بيدغدغه در دست ميگيري، بلکه ميل مرموز خودنمايي را نيز در تو برميانگيزد. به خودم ميگويم، اما چه راس، چه مارشال و تيجيمکس و چه نورستروم رک... پا را که از آستانه هرکدام به درون نهي، به يک شمايل درميآيي: شکارگر. جنسها نو هستند و معمولا کمي و تنها کمي تاريخ گذشته اما بهشدت ارزان. روي برچسب تمام اجناس نوشته شده که قيمت قبلي چه بوده و قيمت جديد چيست. مثلا نوشته شده «صد دلار، مقايسه کنيد با قيمت فعلي: سي دلار». از شير مرغ تا جان آدميزاد را هم ميتواني بينشان پيدا کني. حتي خوراکيهاي خشک و بستهبنديشده. خب تا اين جايش تفاوتي با باقي فروشگاهها نميکند، مسئله آنجاست که از هر چيز فقط يکي و گاه به زحمت دو يا سه تا موجود است. نه اينکه واقعا از آن جنس همين تعداد مانده باشد، گردانندگان اين فروشگاه- شکارگاهها عمدا اجناس همانند را پخش ميکنند به شعبههاي مختلف و حتي اگر از جنسي چند تا باشد، ميگذارند داخل انبار. نتيجه اين ميشود که به محض ورود آدم فکر ميکند بايد زودتر شکارها را از دست شکارچيهاي ديگر بربايد، وگرنه گوهري گرانبها در ميان اين انبوه جنسهاي تک، شکار او ميشود و نه تو. اين را دوستي به من گفت که مدت زيادي است به آمريکا مهاجرت کرده است. من سفر اولم بود و اولين مواجههام با اين فروشگاه- شکارگاهها. درست دم در دوستم با جديتي که از او سراغ نداشتم گفت: «خوب حواست را جمع کن. ممکن است وسط اين همه خرت و پرت يک گوهر گرانبها باشد که از چشمت در برود و يکي ديگر برش دارد و برود» و بعد به محض ورود از من جدا شد و بزرگترين چرخ ممکن را برداشت و شروع کرد به پرکردن و من هم به تقليد از او دقيقا همين کار را کردم. همان موقع بود که متوجه شدم شکارچي غريبي ميتوانستم باشم اگر هزارها سال پيش به دنيا آمده بودم؛ از آن شکارگرها که دست خالي بازنميگردند! اما همه اينها که به خودم ميگويم، بار گناه من را سبک نميکند، هيچ!
همين چند سال پيش است. در آستانه يکي از همين فروشگاه/شکارگاهها ايستادهام. ضربان قلبم تندي گرفته است و من هيجان و اشتياق عجيبي را در جانم احساس ميکنم. پا به درون ميگذارم. شکارگر ميشوم. بزرگترين چرخ ممکن را برميدارم. اين قاعده بازي است، شکار بزرگ، جاي بزرگ ميخواهد. به اطرافم نگاه ميکنم: کفشها، کيفها، لباسها، وسايل خانه، لباسهاي بچه، لباسهاي مردانه، خوراکيها، قهوهها، چايها، ليوانها، تابلوهاي بزرگ و سرخرنگ و برانگيزاننده بر فراز اشيا که رويشان نوشته شده: «Clearance» که يعني ما ته قيمت را در آوردهايم و ميخواهيم شما هم ته اجناس را در بياوريد. يعني اين آخرين فرصت است و اگر از دستش بدهيد، شکارچي تنهاي بيعرضهاي خواهيد بود. اطرافم را نگاه ميکنم. تمام کرکرههاي ذهنم پايين ميآيد. تمام غم و غصهها و فکر و خيالها. تمام هجرانها و وصلها. بيراه نيست که ميگويند در فرهنگ سرمايهداري، خريد به مثابه درمان موقت اضطراب پيشنهاد ميشود. حالا اين خريد/شکار حتي بيشتر ميتواند به عنوان مسکن ضداضطراب به گفتوگوي ذهني و فکر و خيال پايان دهد. ميزنم به قلب شکارگاه. اين فرهنگ زماني سرخپوستها را شکار کرده است، زماني سياهپوستان را شکار کرده است و قاعده شکارچيساختن را خوب ميشناسد. ديگر کيفها کيف نيستند، پلنگهايي رميده و درندهاند، ديگر کفشها کفش نيستند، شيرهايي غراناند، ديگر لباسهاي زنانه لباس زنانه نيستند، آهواني گريزپايند، ديگر ليوانها ليوان نيستند، مرغابيهايي شناگرند، ديگر لباسهاي مردانه، لباس مردانه نيستند، خرسهايي مهيباند، ديگر گوشواره و عطر و شال و جوراب، گوشواره و عطر و شال و جوراب نيستند، سنجاب و گوزن و کروکوديل و نهنگاند. من بيرون از اينجا از شکار متنفرم. گوشت هم به زور ميخورم. هزار سال است به خودم ميگويم بيا گياهخوار شويم و هزار بار نميشود. اما اينجا شکارگرم. چرخم پر و پرتر ميشود. از ديگراني چيزهايي را ميربايم و ديگراني از من ميربايند. ما زناني - و بيشتر زنيم تا مرد- شکارگريم، با سلاح چشمان و دستهايمان. از راهروي وسايل خانگي ميگذرم. دو قدم که جلو ميروم، غريزه شکارم زنگ ميزند. عقب عقب برميگردم. تابلوي آينهکاري سفيد بزرگي آنجاست. ترکيبي از چوب و نقاشي و آينه. يک شکار غريب و غيرمعمول. برچسب قيمت سرخ است؛ يعني حراجي روي حراجي و باز حراجي. روزي 200 دلار بوده و حالا شده تنها پنج دلار: اي تمام شکارچيان بوفالو، من حالا کنار شما ايستادهام. دستم را پيش ميبرم. ميخواهم شکارم را برگيرم که ناگهان دست ديگري همپاي دست من پيش ميآيد. اصلا سرم را بالا نميکنم که ببينم. دست من زودتر شکار را لمس ميکند و من برميدارم اين زيباترين تابلوي جهان را و در چرخ خود ميگذارم. بعد تازه جرئت ميکنم به چهره شکارچي رقيب نگاه کنم؛ زني است آمريکايي همسنوسال من. چه اندوهي در چهرهاش پيداست. چه پريشاني غريبي. چه شکارچي بدعاقبتي. لبخندي ميزنم. لبخند يک فاتح که پايش را روي جسد شير بينوا گذاشته است. چرخ را هل ميدهم به سمت صندوق. زن سايه به سايه با من ميآيد. منتظر چيست؟ تيرهايم مشقي باشد؟ شکارم را بربايد؟؟ شکار بهتري پيدا کنم و از خير اين يکي بگذرم؟ هر چه بيشتر پي من ميآيد، من سفتتر دسته چرخ را ميچسبم. يک جا گمش ميکنم. تازه فرصت ميکنم به شکارم نگاه کنم؛ زيباست... اما واقعا نه به زيبايي تابلوهاي شاگال که قلبم را از جا در ميآورد، يا نقاشيهاي کليمت که نفسم را ميبرد، يا خودنگاريهاي کالو که فراتر از مد روز بسيار جانگداز است. هنوز بررسي شکار کامل نشده که زن سفيدپوست بور مقابلم ظاهر ميشود. سعي ميکند قوي باشد. قاعده بازي را بلد است: «شما واقعا اين را ميخواهيد؟ چون احساس کردم اول نديدينش و بعد برگشتين و شايد من زودتر ديده باشم و راستش براي راهروي ورودي خانهام دنبال يک همچين چيزي ميگشتهام». خنده لوسي ميکند. راهروي ورودي؟! تو زودتر ديدياش؟! باز به قاب سفيد و آينه و نقاشي درونش نگاه ميکنم. نه! اين نقاشي شاگال يا کليمت يا کالو نيست، اين خود موناليزاست. مهم نيست دوستش دارم يا نه، مهم اين است که گوهر است و شکاري که نبايد از آن گذشت. من هم لبخند لوسي ميزنم: «بله! من هم دقيقا دنبال همچين چيزي ميگشتم، اما اگر شما واقعا به آن احتياج داريد...؟». «بله! من که واقعا احتياج دارم، اما اگر شما واقعا دوستش داريد؟...». «بله! من که واقعا دوستش دارم، اما اگر شما واقعا ميخواهيدش...؟». «بله! من که واقعا ميخواهمش، اما اگر شما واقعا بيشتر ميخواهيدش...؟». اين مکالمه را ميشود تا ابد ادامه داد. يادم نميآيد کدام، اما يکي از ما بالاخره کوتاه ميآيد و من با موناليزا از فروشگاه/شکارگاه خارج ميشوم. سه روز ميگذرد، يا چهار روز. گوشت شکار بو گرفته است. آن شکار باشکوه دارد از شکل ميافتد. افتاده گوشه اتاقم و هر روز دفرمهتر ميشود. ديگر موناليزا نيست؛ شبيه نقاشيهاي رنگروغن دختر کولي شده که همه نوآموزان نقاشي يک بار تجربهاش ميکنند و فوري ميزنند به ديوار خانه. ميل شکار که فروکش کرده، شکار هم از چشمم افتاده و حالا فکر ميکنم حتي ارزش آن پنج دلار را هم ندارد يا اگر دارد، اصلا من با اين حجم چه کنم؟ چطوري ببرمش ايران؟ نه در چمدان جا ميشود و نه در هيچ ساکي. شب مثل هيولا ميآيد سراغم و تصوير در ورودي خانه زن سفيدپوست رهايم نميکند. آيا راست گفت يا اين دروغي شکارگرانه بود؟ هرچه بود، اين شکار را ديگر نميخواهم و ديگر نميدانم من او را شکار کردهام يا او من را يا ما هر دو شکار فرهنگي شدهايم که ميلها را خوب ميشناسد، کهنالگوها را از حفظ است و با پيچيدگي هوشمندانهاي ما را دچار توهم شکارچيبودن ميکند، اما در واقع شکارمان ميکند و به تورمان مياندازد. به ياد ميآورم که خواندهام و شنيدهام از فيلسوفان و نويسندگان آبجکتيويست آمريکايي که ميگويند منطق جهان، منطق شکار است و ضعيفتر بايد شکار شود. فلسفهاي که ميگويد در تمام ما يک شکارگر خفته است و ما بايد به اين ميل پايدارمان احترام بگذاريم. برميگردم به فروشگاه/شکارگاه. ميخواهم اين هيولاي زشت بوگندو را پس بدهم. اينجا همه چيز را ميشود پس داد؛ اين هم قاعده شکار است؛ شکار معکوس. همين که چند روز، حتی يک ساعت دلارهاي نازنين را پيش خودشان داشتهاند، سودشان را بردهاند. پس بخري و پس ببري، سودمندتر است تا اصلا نخري. براي همين هم در هيچ کجا مثل آمريکا، پسدادن اجناس راحت نيست. هيولا را پس ميدهم. نه شکارگرم و نه خريدار؛ فروشندهاي هستم که رخش خريده و در خانه فهميده يک چهارپاي گر لاغر مريض زشت دارد و حالا ميخواهد اين موجود نامربوط را پس دهد. وقتي پولم را ميگيرم، ميگويم چند روز پيش خانمي بود که اين را ميخواست براي جلوي در ورودياش. مشخصات ميدهم و تقريبا با بغض ميخواهم ببيند کسي اين خانم را يادش هست؟ شايد آن روز خريدي کرده و مشخصاتش جايي ثبت شده. کارمند شکارگاه با تعجب به قيافه مستأصل من نگاه ميکند. سرش را تکان ميدهد. تقريبا جواب نميدهد و من را که ديگر شکارچي نيستم، با سردي از جامعه شکارچيها اخراج ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.