به بهانه اجرای نمایش «اسلو» در مجموعه ایرانشهر
توهم نهچندان خوش مذاکره
محمدحسن خدایی. منتقد
اسلو نمایشنامهای درباره بحران فلسطین و اسرائیل و تلاش برای فرارفتن از آن و لاجرم شکستخوردن در این فراروی است. فلسطین؛ سرزمینی تحت سلطه و اشغالگری که میتوان آن را بحرانیترین مکان جهان معاصر دانست؛ گو اینکه خود فلسطین، استثنا و رسواکننده یک کلیت کاذب تحت عنوان جامعه جهانی مبتنی بر حقوق بشر است. «جِی. تی. راجرز» در نمایشنامه اسلو تلاش دارد معاهده صلح 1993 را روایت کند. اینکه چگونه اسلو به مثابه شهری حاشیهای و البته دور از مناقشه فلسطین و اسرائیل، مکانی برای آغاز مذاکرات و استعارهای برای رسیدن به صلح میشود. راجرز با دقت و وسواسی مثالزدنی، در انتها نشان میدهد بدون تغییر در مناسبات قدرت مابین طرفین ماجرا، صلحی اتفاق نخواهد افتاد. دلوز در مقاله «برهمزنندگان صلح» اشاره میکند که «چگونه فلسطینیان میتوانستند «شرکای موثقی» در مذاکرات صلح باشند، وقتی هیچ کشوری ندارند؟ اما آنها چگونه میتوانستند کشوری داشته باشند، وقتی کشورشان را از آنها گرفتهاند؟ فلسطینیان هرگز هیچ گزینهای بهجز تسلیم بیقیدوشرط پیشِِروی خود ندیدهاند».
اجرای یوسف باپیری از نمایشنامه «اسلو» بر همین ناممکنی مذاکره و ایده صلح تأکید دارد. اما این ناممکنی را نه در ساحت سیاسی و تاریخی که از قضا در وجه اجرائی، پی میگیرد. بنابراین مکانیسم بازنمایی کنار گذاشته شده و بهجای بازیگران، این اجراگران هستند که مذاکرات را به پیش برده و با ژستها، آوازخواندنهای دستهجمعی و بهکاربستن زبانهای محلی و بینالمللی، دیالوگ و توافق را در نهایت ناممکن نشان میدهند. بازنمایی کنار گذاشته میشود تا ایده تکثیر جایگزین آن شود. پس اجراگران به میانجی این تکثیرشدن، امکان مییابند که بنا بر ضرورت، تبدیل شوند و گاه مشاهده میشود چگونه یک شخصیت تاریخی را چند اجراگر به نمایش میگذارند. فیالمثل وقتی هوتن شکیبا در جایگاه ساویر، تلاش دارد وارد فرایند مذاکره شود، با این فرایند تکثیر مواجه شده و مدام به اشتباه میافتد که شخصیت مقابلش کیست. همچنین اجرا با کنارگذاشتن سویههای سیاسی و تاریخی نمایشنامه اسلو یا برهمزدن آن، بدن تاریخی و سیاسی مذاکرهکنندگان را به محاق میبرد. سیاست اجرا مبتنی بر فاصلهگیری از جهان خودبسنده نمایشنامه و ازریختانداختن روابط علت و معلولی آن است؛ فرمی که تلاش دارد با ژستهای بدنی اجراگران ناممکنی ایده صلح را به نمایش گذارد، اتصال با تاریخ را تقلیل داده و تماشاگران را در موقعیتی مبهم و مضطرب در شناخت رابطه شخصیتها با یکدیگر قرار دهد. اگر کسی متن نمایشنامه را قبل از اجرا مطالعه نکرده باشد، کمابیش دچار بدفهمی شده و نمیتواند نسبت به وضعیت تاریخی مذاکرهکنندگان، موضع دقیق و شفافی بگیرد. اجرا گاه شبیه یک لابیرنت پررمز و راز عمل میکند که نمیتوان بهراحتی در آن نفوذ کرد و به سلامت از آن خارج شد. یوسف باپیری در اغلب اجراهایش در مقام کارگردان، از طریق فرم اجرائی تلاش دارد متن را با محدودیتهایش روبهرو کرده و امکانهای تازهای را از دل آن کشف کند. اما نکته اینجاست که نمایشنامهای همچون اسلو، با ساختاری دقیق و خودآیین، در مقابل این شکل از دراماتورژی و طراحی، مقاومت میکند و غیرتاریخیشدن سیاستزدایانه را پس میزند. تپق فرویدی اجرا در مقابل این غیرتاریخیکردن را میتوان در وجدان معذب گروه اجرائی مشاهده کرد که چگونه به شکل افراطی، تصاویر مستند از مناقشه فلسطین و اسرائیل را بر دیوار حائل پخش کرده و به مصرف میرساند. گویی میتوان بار سنگین تاریخ را به تصاویر سپرد و سبکبال دست به تجربهگرایی زد. در نهایت اجرای اسلو را میتوان در نسبت با وضعیت خاورمیانهای ما که گرفتار انواع و اقسام مصائب است، به فال نیک گرفت و بر اهمیت آن پافشاری کرد. اما نکته در همان سیاستهای اجرائی است که چگونه این نسبت را برقرار کند و بار دیگر مسئله فلسطین را با اینجا و اکنون ما اتصال دهد. اینکه همه فرایند مذاکرات مقابل دیوار حائل در جریان است و اجراگران مدام مجبور هستند کلماتی را که بار سیاسی دارند حذف یا با لکنت ادا کنند، از هوشمندی گروه اجرائی است. حتی ژستهای بدنی اجراگران گاه مرز مذاکره و تمسخر را مخدوش کرده و پیشنهادی برای فرارفتن از ملال همیشگی این قبیل مناسک دیپلماتیک است. اما از یاد نباید برد که دیپلماسی، نوعی از اجرای سیاست دولت-ملتهاست؛ ادامه منطقی جنگ پشت میزهای شیک و بوروکراتیک. همچنانکه باید بر این واقعیت تأکید کرد که مذاکرهکنندگان معاهده اسلو، اجراگرانی قهار و البته ناکامی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.