تئاتر سیاسی یا سیاست تئاتر؟ بله لطفا
کسری بردبارمقدم: پیش از آنکه به سراغ شاکله اصلی اجرا برویم، لازم است تا ابتدا خطاب به مخاطبی که پس از پایان اجرا، با تعجب به دیگری میگوید: «خب، حالا فلسطین و این توافقنامه چه ربطی به ما داشت؟» جوابی بدهیم. بیشک مسئله فلسطین یکی از هزاران نابسامانی و اتفاقات ناگواری است که در جهان روی میدهد، اما نقش بسیاری از دولتهای غربی و همدستی بنگاههای بزرگ اقتصادی باعث شده تا مسئله فلسطین به مسئلهای ویژه تبدیل شود. بیعدالتی و ظلمی که در فلسطین روی میدهد، عواقب بسیاری در سراسر جهان دارد. از فرگوسن گرفته تا آتن و مکزیکوسیتی آشکار است که دولتها همان روشها و اقداماتی را بازتولید میکنند که اسرائیل برای سرکوب و ظلم به مردم فلسطین به کار میگیرد. بهکارگیری این روشها، تاکتیکها و گاه سلاحها نشاندهنده این واقعیت تلخ است که دنیا به مردم فلسطین به مثابه موش آزمایشگاهی مینگرد، بنابراین کسی از جنایات موجود و وضعیت بحرانی ساکن در فلسطین متأثر نمیشود، بهتر است که درباره هر شکل دیگری از ظلم در دیگر نقاط جهان نیز متأثر نشود. در مقدمه نمایشنامه اسلو، به قلم جی.تی.راجرز اینطور آمده است که «تئاتر برای من، به شکلی مهیج، عملی سیاسی است». میدانیم که صرف پرداختن به مسائل سیاسی، به معنای تبدیلشدن اثر به «تئاتر سیاسی» نیست و آنچه مهم است، نه صرفا تراز بازنمایی (محتوا، پیرنگ و ...) بلکه تراز نمایش مستقیم presentation است که این شکل از تئاتر، برخلاف تئاتری که صرفا مسائل سیاسی را روایت میکند، برای تغییر باورها و اعتقادات تماشاگران یا ایجاد همبستگی میان آنها روی صحنه میآید. بنابراین بحث باید پیرامون این موضوع پرسه بزند که «سیاست امر اجرائی» و عمل «بهاشتراکگذاشتن آن» چگونه در اثر یوسف باپیری هستی یافته است؟ بیشک در جامعهای که سعی بر آن است تا همه از یک منظر به مسائل نگاه کنند، توانایی ایجاد تغییر در نوع نگاه و قضاوت مخاطب، میتواند بهعنوان یک کنش سیاسی در نظر گرفته شود. به همین دلیل میتوانیم با همین رویکرد به سراغ مبحث «اضطراب» برویم؛ نکتهای که جی.تی.راجرز بر آن تأکید داشته و در یادداشت کارگردان در صفحه تیوال هم آمده است؛ اضطرابی که پس از ظاهرشدن، مولد گشایش ذهنی یا به بیان دیگر، ایجاد «روشنبینی و روشناندیشی» در فرد میشود. اضطرابی که - نزد اندیشمندانی مانند کیرکگارد، سارتر، هایدگر، دریدا و ... - از نقش و اهمیت اساسیای برخوردار است و هوارد بارکر آن را مزیت هنر تئاتر میداند. با این دعاوی، میتوان این انتظار را از اجرا داشت که ما را از سطح زمان حال بگیرد و در مقابل مغاکی که در فراسوی ما قرار دارد، بگذارد. اما آنچه روی صحنه رخ میدهد، حتی در اطراف «اضطراب» هم پرسه نمیزند. اگر اجرا به نمایشنامه متعهد نبود و مسیری را در پیش میگرفت که متکی بر زنجیره خطی علتومعلولهای یک پیرنگ مشخص یا منطق نباشد، در کارش خلل درکناپذیری داستان و تلاش برای فهم آن پیش نمیآمد. اما چون اجرا با یک داستان مشخص پیش میرود، بیش از هر چیز مخاطب را با سردرگمی ناشی از ناتوانی در روایت مناسبِ سیرِ اتفاقات روبهرو کرده است، تا اضطراب ناشی از بحران. نمیتوان گفت «اسلو»ی باپیری اجرای قابلتأملی نیست. طراحی صحنه مناسب و بازی خوب اکثر اجراگران، اثر را تا حدی بالقوه کرده است. در بخش «سیاست بدن» نیز ایدهای جذاب وجود دارد؛ این حکم مسیحایی که «من هستم او که هست»، به این معنا که هر رنجی بر دیگری، هر ضربهای بر هستی او، به مثابه ضربهای بر هستی من است که به صورت هوشمندانه در طول اجرا استفاده شده. «اسلو»ی باپیری پر از جزئیات و ریزهکاریهای قابلتوجه است؛ چیزی که نتیجه چندین ماه تمرین بوده است، آن هم در برههای که تئاتر فستفودی از درودیوار روی صحنههای تئاتر ریخته میشود و مخاطب هم برای دیدن آن شیرجه میزند، اما در جسمیتدادن به یک حقیقت برنده، شکست خورده است. کوتاه سخن اینکه «اسلو» اجرائی است که میتوان به آن احترام گذاشت، اما نمیتوان آن را دوست داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.