نقدي بر بزرگداشت به سبک ايراني
محسن خيمهدوز
در چند روز گذشته چند مراسم بزرگداشت و نکوداشت در تهران برگزار شد. يکي براي مجيد جوانمرد، کارگردان سينما و ديگري براي منوچهر انور، نويسنده و گوينده باسابقه؛ اولي در ساختمان بنياد فارابي و دومي در خانه هنرمندان ايران. ولي متأسفانه همچنان شلختگي رفتاري ناشي از فقدان مديريت فکري و اجرائي در هر دو مورد ديده شد. هرچند برگزارشدن اينگونه مراسمها که بهتدريج هم در حال افزايش است، حتی با ضعفهاي اجرائي، شرط عقل و خرد و حکمت نيست. آسيبهاي اين دو مراسم ميتواند به يک آسيبشناسي جدي براي برگزاري اينگونه مراسمها در نوبتهاي بعدی منجر شود. در پوستر برگزاري مراسم بزرگداشت منوچهر انور به دو مورد محوري اشاره شده بود؛ اول ديدار با منوچهر انور بعد از 70 سال فعاليت فکري و فرهنگي و دوم نمايش مستند «چم» از ساختههاي خود او. اما با کمال تعجب و تأسف هيچکدام اتفاق نيفتاد. نه مستند او نشان داده شد و نه فرصتي براي شنيدن سخنان انور فراهم شد. چرا؟ براي اينکه اينجا همواره زمان صرف امور فرعي ميشود و اگر فرصت شد، شايد به امور اصلي هم پرداخته شود که معمولا هم فرصت نميشود. منوچهر انور 91ساله، صاحب مجلس، بايد به مدت سه ساعت روي صندليهاي ناقص خانه هنرمندان بنشيند و منتظر بماند تا فرصت شود که پنج دقيقه به او زمان بدهند با مردم مشتاق شنيدن سخنانش در سالن حرف بزند؟ آيا در مدت سه ساعتي که با عذاب روي صندلي ناقصش در سالن نشسته (بهجاي آنکه دستکم براي او صندلي راحتتري تدارک ببينند) بايد شاهد شنيدن سخنان تکراري، ضعيف، ناقص، بعضا غلط و خستهکننده باشد؟ براي انور مراسم بزرگداشت برگزار ميکنند تا از قد، قامت، چهره، موها و جذابيتهاي صدا و حضور او بگويند و بشنوند؟ آنقدر موضوعات بزرگداشت و زمانبندي ارائه موضوعات بد انتخاب شده بود و بدتر هم اجرا شد که صداي انور هم درآمد؛ آن زمان که از بعد سه ساعت نشستن و پرتوپلا گوش دادن، خطاب به برگزارکنندگان، با همان متلکهاي حکيمانهاش گفت: «براي سخنگفتن از افراد و مخصوص در مورد من، لطف سعي کنيد فتيلهها را پايين بکشيد. وقتي فتيله چراغي را زياد بالا بکشيد، همهجا را دود فراميگيرد و چراغ هم سياه ميشود. وقتي فتيله را به اندازه تنظيم کنيد، نور چراغ بهدرستي ديده ميشود. براي من فتيلهها را زياد بالا کشيديد و من از اين کار راضي نبودم». تبديل مراسم بزرگداشت به «فتيله بالاکشيدنهاي زائد» (يا همان تجليلهاي غلوآميز عاميانه و کوچهبازاري) يکي از آسيبهاي اينگونه مراسم و از آسيبهاي جدي مراسم بزرگداشت انور بود. برگزارکنندگان اينگونه مراسم هنوز نميدانند شوی تلويزيوني نيست که با خنده و گريه و احساساتيبازي همراه شود. اگر برگزارکنندگان اينگونه مراسمها، اين تفاوتها را نميشناسند، يا اگر فکر ميکنند ميشناسند اما قادر نيستند آنها را در عمل رعايت کنند، به اين دليل است که سنت رفتار ايراني (کوچهبازاري و مديريتي) اين است که در مثلث سهضلعي «ترحيم، تحريم، تجليل» گير افتادهاند و فعلا هم اميد رهايي از اين مثلث هم برايشان متصور نيست. ايرانيان نسبت به هم يا درگير تحريماند (يکديگر را نفي ميکنند تا خود را اثبات کنند)، يا دچار تجليلاند (در مورد يکديگر به تعريفهاي غلوآميز و به قول انور، فتيلهبالا، مشغولاند)، يا در حال ترحيماند (فقط خبرهاي درگذشت يکديگر را ميشنوند و در مراسم ختم يکديگر شرکت ميکنند). در اين وضعيت است که معلوم نيست برگزاري اين مراسم با برگزارنشدنش چه تفاوتي ميتواند داشته باشد؟ چرا اين مراسم، بد و گاهي زشت و زننده برگزار ميشود؟ پاسخ (يا دستکم يک پاسخ) ميتواند اين باشد که ذهن و رفتار ايرانيان معاصر فاقد دانش و مديريت لازم براي برگزاري شايسته يک مراسم بزرگداشت است. مسئله اصلي برگزاري اينگونه مراسمها اين است که برگزارکنندگان نميتوانند حساب صاحب اثر را از آثارش جدا کنند و نميتوانند بهصورت روشمند با زمانبندي مناسب به مرور کليات آثار صاحب مجلس بپردازند و چون از انجام چنين کاري ناتواناند (چون ذهن ايراني براي اين کار آموزش نديده و تربيت نشده) مراسم هم به «تجليل از صاحب اثر» تبديل ميشود؛ به جاي آنکه به «تحليل کليات روششناختي» آثار او بپردازند. براي رفع اين آسيب بايد تفاوت تحليل از تجليل را فهميد. بايد تفاوت تحليل با تحريم و ترحيم را فهميد. بايد فهميد که تحليل روششناختي - معرفتشناختي و تاريخي - جامعهشناختي آثار يک فرهيخته ربطي به قدوقامت صاحب آثار ندارد، ربطي به خوب بودن يا بد بودن صاحب آثار هم ندارد. براي رفع اين آسيب بايد زمان و مديريت زمان را هم فهميد و درک کرد. بايد دانست يک بزرگداشت سهساعته که قرار است فيلمي هم از صاحب مجلس در آن نمايش داده شود، نبايد هفت سخنران داشته باشد، آنهم هرکدام با بيش از 20 دقيقه زمان براي سخناني که صاحب مجلس آنها را يا پرتوپلا يا غيرضروري يا فتيلهبالا توصيف ميکند.
براي رفع آسيبهاي اينگونه مراسمها، برگزارکنندگان بايد چند کار مقدماتي را بياموزند. اول اينکه به سنتِ برگزاري اين مراسم در غرب مراجعه کنند تا با روش صحيح و درست برگزاري اين مراسم آشنا شوند. دوم اينکه فن تحليل را بهويژه فن تحليلهاي روششناختي و معرفتشناختي آثار را بياموزند. سوم اينکه معنا و مفهوم زمان و نحوه مديريت آن را در اينگونه مراسمها بياموزند تا در تنظيم وقت به تنگنا دچار نشده و مجبور نشوند براي تنظيم وقت، يکديگر را به جان خودشان، مادرشان و فرزندانشان قسم بدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.